Koloniale kranten Indonesië

Nederlandstalige kranten in het voormalig Nederlands-Indië / Indonesië 1744-1958

Vele honderden Nederlandstalige kranten bestaan hier voor kortere of langere tijd. En vele honderden journalisten, niet zelden spraakmakende mannen én vrouwen, beproeven hun journalistieke geluk in de archipel in de negentiende en twintigste eeuw. Vanaf 1860/1870 begint de pers een rol te spelen in het maatschappelijke en politieke leven. In de eerste decennia van de twintigste eeuw is deze zeer belangrijk, onder andere door het uitdragen van de 'ethische politiek'. Na 1920 verandert de stemming en treedt er een verrechtsing op in de Indisch-Nederlandse samenleving en pers. De Nederlandstalige pers is vanaf de jaren dertig tot 1957/8 nog slechts een schim van zichzelf. Ze dooft langzaam uit.

Hieronder volgt een toelichting per periode met het selectievoorstel.

1744-1850

De geschiedenis van de Nederlandstalige pers in Nederlands-Indië en Indonesië heeft een aarzelend begin in de achttiende eeuw. Het eerste nieuwsblad, de Bataviase Nouvelles, sterft een abrupte dood in 1746 door een verbod van de VOC.

De periode van 1810-1850 wordt gekenmerkt door vooral gouvernementsbladen en vanaf de jaren dertig van de negentiende eeuw ook advertentieblaadjes.

1850-1905

Vanaf 1850 groeit de pers in Nederlands-Indië geleidelijk naar volwassenheid. Advertentieblaadjes maken plaats voor 'echte' kranten met nieuws en opiniërende artikelen van geëngageerde journalisten en hoofdredacteuren die zich allerlei misstanden in de kolonie aantrekken en zich kritisch uitlaten over het koloniale bestuur en zijn ambtenaren.
Kenmerk: oppositionele, tegen de koloniale regering gerichte pers.

Het aantal krantentitels neemt in deze periode toe. Elke zichzelf respecterende 'stad' heeft minstens één krant. Sommige titels zijn een lang leven beschoren, zoals De Locomotief (Semarang) en de Java-Bode (Batavia/Djakarta), die beide hun honderdjarig jubileum vieren in respectievelijk 1951 en 1952; andere verdwijnen weer snel, vaak door een gebrek aan voldoende – Nederlandse – abonnees.

1906-1958

In 1906 wordt de perswetgeving, het zogeheten 'Drukpersreglement' uit 1856, herzien. De pers krijgt nu iets meer armslag. De grotere persvrijheid valt samen met het begin van de door Nederland uitgedragen welvaartspolitiek – de 'ethische politiek’ – én het begin van het Indonesisch nationalisme.

Kranten als De Locomotief dragen de 'ethische politiek' uit. Een van de speerpunten is beter onderwijs voor Indo-Europeanen en voor vrouwen. De emancipatie van de Indo-Europese bevolking wordt ondersteund en gepropageerd door journalisten als Karel Zaalberg en Ernest Douwes Dekker (een achterneef van Multatuli), die de naam 'strijder voor de Indo' krijgen. De koloniale elite, die zich achter de 'ethische politiek' schaart, leest De Locomotief en de Java-Bode. De wat goedkopere dagbladen als het Bataviaasch Nieuwsblad en Het Nieuws van den Dag voor Nederlandsch-Indië (1896-1942) hebben onder hun abonnees ook Indo-Europeanen.

Rond 1920 verandert de toon. Veel kranten en hun hoofdredacteuren trekken fel van leer tegen de in hun ogen misplaatste 'inlanderpolitiek'. Een voorbeeld is Karel Wybrands die eerst kritisch was over de koloniale regering en zich later in felle bewoordingen tegen het Indonesisch nationalisme keert. Polemieken ontstaan tussen 'inlanderhaters' en 'Nederlanderhaters'.

Kenmerken: van koloniaal-kritische voortrekker en aanjager wordt de pers meer en meer de speelbal van politieke en economische belangen, denk aan de suiker op Java (Soerabaja) en de rubber en tabak op Sumatra (Medan eo). Journalisten zijn steeds meer deelgenoot, partij bij gebeurtenissen en ontwikkelingen in de Indische samenleving; hun onafhankelijke, journalistieke 'objectiviteit' is steeds moeilijker vol te houden.

Selectievoorstel

Titel Periode Toelichting
Bataviaasch Advertentieblad 1851-1852 conservatief
Bataviaasch Handelsblad 1858-1898 liberaal
Bataviaasch Nieuwsblad (Batavia, Java) 1885-1942 gericht op Europeanen en (problematiek van) Indo-Europeanen, podium van publiek debat/sfeer, forum voor kunst en literatuur, nieuwe stijl en journalistieke conventies, professionalisering van nieuws- en krantenproductie, geen massale, maar vooral lokale/regionale verspreiding
Bataviasche Courant voortgezet als Javasche Courant 1816-1828 instrument en kristallisatiepunt van machtsvorming: gouvernementsblad
Bataviasche Koloniale Courant 1810-1811 gouvernementsblad
Bataviase Nouvelles 1744-1746 eerste courant Indië
Het Dagblad (Batavia) 1945-1949 regionale persdienst, later onafhankelijk
Indische Courant (Soerabaia) 1921-1942 syndicaal/Suikerbond
Java-Bode (Batavia, Java) opvolger van Bataviaasch Advertentieblad 1852-1897 1949-1957 gericht op Europeanen en (problematiek van) Indo-Europeanen, podium van publiek debat/sfeer, professionalisering van nieuws- en krantenproductie
Java Government Gazette (Engelstalig) 1812-1816 gouvernementsblad
Javasche Courant 1828-1849 gouvernementsblad
De Locomotief (Semarang, Java) 1863-1903 1947-1956 gericht op Europeanen en (problematiek van) Indo-Europeanen, nieuwe stijl en journalistieke conventies, professionalisering van nieuws- en krantenproductie
Nederlandsch-Indisch Handelsblad 1828-1833 gouvernementsblad, economisch nieuws en advertenties
Nieuw Guinea Koerier 1959-1962 laatste Nederlands dagblad in Indië
Nieuw Soerabaiasch Handelsblad opvolger van voorganger Nieuwe Courant 1951-1957 podium van publiek debat/sfeer
Nieuwe Courant 1946-1951 pro-Indo
Het Nieuws van den Dag voor Nederlandsch-Indië 1900-1942 podium van publiek debat/sfeer
Het Nieuwsblad voor Sumatra (Medan, Sumatra) 1947-1957 podium van publiek debat/sfeer
De Nieuwsgier 1945-1957 ex-kampkrant
De Oostpost 1853-1865 liberaal
Padangsch Nieuws- en Advertentieblad 1860-1862 kritisch blad uit Sumatra
De Preangerbode (Bandung) 1946-1957 podium van publiek debat/sfeer
Samarangsch Advertentieblad, voortgezet als De Locomotief 1852-1863 podium van publiek debat/sfeer
Soerabaiasch Handelsblad (Soerabaja, Java) opvolger van De Oostpost 1865-1908 1929-1942 gericht op Europeanen en (problematiek van) Indo-Europeanen, podium van publiek debat/sfeer, geen massale, maar vooral lokale/regionale verspreiding
Sumatra Courant (Padang, Sumatra) opvolger van Padangsch Nieuws- en Advertentieblad 1862-1900 gericht op Europeanen en (problematiek van) Indo-Europeanen
Sumatra Post (Medan) 1898-1942 Progressief, later gematigd conservatief
Toh-indo Nippo (Batavia) 1937-1940 Japans dagblad
Vendu-nieuws 1776-1809
Voice of Nippon (Batavia) 1944 ook verspreid in de kampen
De Vrije Pers 1948-1954 podium van publiek debat/sfeer

Na de selectie volgt het selectieproces.