De STCN is een bibliografie waarin je gegevens kunt vinden over bijna alle werken die tot 1801 gedrukt zijn in Nederland of in de Nederlandse taal. Lees meer over hoe je de STCN gebruikt. 

Hoe zoek je in de STCN?

Je kunt in de STCN zoeken op de volgende zaken.

Auteur

Auteurs zijn geïndexeerd op 'achternaam,initialen' of op 'achternaam,voornaam' (zonder een spatie achter de komma). Bijvoorbeeld: Vondel,J* of Vondel,Joost. Als je een achternaam zonder komma intikt, worden alle persoonsnamen met die achternaam getoond, ongeacht de initialen of voornaam. Het zoekveld is niet hoofdlettergevoelig. Je kunt gebruik maken van wildcards * of ? waarbij vond? en vond* dus beide treffers opleveren voor de naam Vondel. Wil je een letter maskeren binnen de zoeknaam, gebruik dan #. Bu#ten? levert alle varianten van namen die beginnen met Buiten of Buyten, maar ook Buten.

Titelwoorden

Structuur: vrije tekst; niet hoofdletter-gevoelig
Bijzonderheden: wildcards (*, # en ?) mogelijk.
Er kunnen meerdere woorden in het zoekveld worden ingevuld, bijvoorbeeld: nederl? huis*.

Drukker/uitgeverij

Drukkersnamen zijn geïndexeerd op 'achternaam, initialen' of op 'achternaam, voornaam' (MET een spatie achter de komma). Het zoekveld is niet hoofdlettergevoelig. Bijvoorbeeld: blaeu, willem. Het is aan te raden om een ? achter de achternaam te zetten als er zonder voornaam gezocht wordt, dus blaeu?. Als je een achternaam met komma intikt, worden alleen die persoonsnamen getoond die identiek zijn aan de ingetikte naam. Je kunt gebruik maken van wildcards *, # en ?.
Bijvoorbeeld: Blaeu, W*, of W#tstein.

Plaats van uitgave

De plaats van uitgave in genormaliseerde vorm: Nederlandse plaatsen in de huidige spelling; buitenlandse plaatsnamen in de huidige landstaal (dus Wien i.p.v. Wenen, London i.p.v. Londen); Belgische plaatsnamen in de Nederlandse naamsvorm (dus Mechelen i.p.v. Malines).

Geografisch trefwoord

Geeft als aanvulling op het onderwerpstrefwoord 'Overheidspublikaties' het geografische gebied waar de uitvaardiging van de overheid betrekking op heeft. Bijvoorbeeld een uitvaardiging van de burgemeesters van Amsterdam betreffende de trekvaart tussen die stad en Haarlem, zal als geografische trefwoorden 'Haarlem' en 'Amsterdam' hebben.
Voer plaatsnaam of land in de huidige spelling in. Wildcards *, # en ? kunnen worden gebruikt.
Voorbeeld: vlaan* en vla#nderen geven beide als resultaat Vlaanderen.
Het is mogelijk deze zoekopdracht te verkleinen met 'Jaar van uitvaardiging'.

Onderwerpstrefwoord

Voorbeeld: trf tijdsgeschriften; trf letterkunde?. Gebruik van wildcards is mogelijk. Voor een lijst van onderwerpstrefwoorden, gebruik 'index scannen' in keuzelijst 1 en 'onderwerpstrefwoord' in keuzelijst 2. In het zoekveld kun je de letter a typen om de gehele lijst getoond te krijgen, maar je kunt ook alvast een gedeelte van het trefwoord invullen, bijvoorbeeld 'geschie'.

Alle woorden

Gebruik zoeken op alle woorden om de database te doorzoeken binnen alle geïndexeerde velden voor het opgegeven woord. Indien gewenst, kan er ook met wildcards (*, # of ?) en Booleaanse operatoren gezocht worden.

Jaar van uitgave

Het jaar van publicatie wordt weergegeven in vier cijfers. Als de datering onzeker is, is het laatste cijfer vervangen door X, bijv. 175X. Bij erg onzekere dateringen zijn de laatste twee cijfers vervangen door XX, bijv. 17XX. Voor het zoeken naar een serie jaren gebruik ?, bijv. 155? voor 1550-1559.

Formaten

Er kan gezocht worden op de volgende formaten:

  • Broadsheet
  • 1 (Plano, 1º)
  • 2 (Folio, 2º)
  • 4 (Quarto, 4º)
  • 8 (Octavo, 8º)
  • 12 (Duodecimo, 12º)
  • 16 (16mo, 16º)
  • 18 (18mo, 18º)
  • 24 (24mo, 24º)
  • 32 (32mo, 32º)
  • 48 (48mo, 48º)
  • 64 (64mo, 64º)
  • Oblong (breder dan hoog)
  • Agenda (±3 maal hoger dan breed)
  • Anders (indien het boek een ander formaat heeft dan hierboven genoemd, wordt het werkelijk formaat gespecificeerd in een annotatie, meestal h x b in mm).

Jaar/formaat

Hiermee zoek je naar een combinatie van jaar van uitgave (volgens de titelpagina) en bibliografisch formaat. Bijvoorbeeld: jfm 161308. Bij boeken zonder jaar van uitgave op de titelpagina luiden de eerste vier cijfers: 0000. Deze zescijferige notatie wordt gebruikt als eerste element van de vingerafdruk (zie hieronder).

Vingerafdruk

Gebruik voor het zoeken naar (een gedeelte van) een bepaalde vingerafdruk altijd "", bijvoorbeeld "A2 en". Voor het zoeken naar het eerste gedeelte van de vingerafdruknotatie (jaar/formaat), zie hierboven.

Typografisch kenmerk

Er kan gezocht worden op typografische kenmerken zoals de aanwezigheid van illustraties, drukkersmerken of een bepaald lettertype. Gebruik voor een lijst van codes 'index scannen' in keuzelijst 1. In het zoekveld kun je het cijfer 1 typen om de gehele lijst getoond te krijgen, maar je kunt ook alvast een bepaalde letter invullen, bijvoorbeeld 'm' om de lijst bij die letter te laten beginnen.
De volgende kenmerken worden onderscheiden:

  • a = illustratie op titelpagina
  • b = illustraties buiten collatie
  • c = andere illustraties
  • d = boekenlijst van auteur
  • e = fondslijst
  • f = assortimentslijst
  • g = boekenlijst diversen
  • h = drukkersmerk
  • i = lettertype romein
  • j = lettertype gotisch
  • k = lettertype cursief
  • l = lettertype civilité
  • m = lettertype Grieks
  • n = lettertype Hebreeuws
  • o = lettertype Arabisch
  • p = lettertype Armeens
  • q = muzieknotaties
  • r = lettertype cyrillisch
  • s = lettertypen overige
  • v = bedrukte omslag
  • w = gegraveerde titelpagina
  • x = typografische titelpagina
  • y = geen titelblad
  • z = titelblad in meer kleuren
  • 3 = lijst van intekenaren / oproep tot intekening
  • 4 = prijsopgave

NB. In de index kun je andere cijfers of letters tegenkomen. Deze zijn voor intern STCN-gebruik en niet zichtbaar in de titels.

Taal

Onderscheid kan gemaakt worden tussen Taal van publicatie, Oorspronkelijke taal, en Tussentaal of gebruik Taal (algemeen) voor de drie mogelijkheden samen. De meest voorkomende talen zijn:

  • ned = Nederlands
  • fra = Frans
  • eng = Engels
  • lat = Latijn
  • dui = Duits

Voor een lijst van taalcodes gebruik 'index scannen' in keuzelijst 1 en de gekozen taalmogelijkheid in keuzelijst 2. In het zoekveld kun je de letter a typen om de gehele lijst getoond te krijgen, maar je kunt ook alvast de eerste letter van de taal invullen, bijvoorbeeld 'm' om de lijst bij die letter te laten beginnen.

Landcode

De landcode bestaat uit twee letters. De meest voorkomende landen zijn:

  • nl = Nederland
  • be= België
  • ch = Zwitserland
  • de= Duitsland
  • fr= Frankrijk
  • gb= Engeland
  • id= Indonesië
  • it= Italië

Via 'index scannen' kan een lijst van alle landcodes worden opgeroepen.

Updatedatum

Hiermee kan gezocht worden naar een bepaalde dag, maand,jaar waarop titels aan het bestand zijn toegevoegd. Gebruik de volgorde jjjjmmdd. Voorbeeld: 19940820 voor 20 augustus 1994 of 20000913 voor 13 september 2000.
Gebruik wildcard * of ?, bijv. 201007* voor alle titels die in juli 2010 zijn toegevoegd aan de database.

Signatuur

Betreft boeksignatuur zoals in gebruik bij de bibliotheek waartoe het betreffende exemplaar behoort. Volgnummers in convoluten worden weergegeven als signatuur:XX.

Locatie

De volgende locatiecodes zijn in gebruik:

Nederland

alra Alkmaar Archief
a Amsterdam Universiteitsbibliotheek
abph Amsterdam Bibliotheca Philosophica Hermetica
aeh Amsterdam Ets Haim
antvg Amsterdam Nederlands Tijdschrift Voor Geneeskunde
arm Amsterdam, Rijksmuseum Research Library
as Amsterdam, Stadsarchief
avu Amsterdam Vrije Universiteit
ds Delft, Stadsarchief
dtu Delft, Universiteitsbibliotheek
dsab Deventer Athenaeumbibliotheek
gou Gouda Streekarchief
g Groningen Universiteitsbibliotheek
h Den Haag Koninklijke Bibliotheek
hga Den Haag Gemeentearchief
hm Den Haag Meermanno
hnmi Den Haag Nederlands Muziekinstuut
htk Den Haag, Tweede Kamer der Staten Generaal
hv Den Haag Vredespaleis
hlme Haarlem Museum Enschede
hlnbg Haarlem Nederlands Bijbelgenootschap
hlnha Haarlem Noord-Hollands Archief
hlsb Haarlem Noord-Hollands Archief, Oude Boekerij
hltm Haarlem Teylers Museum
hlvdg Haarlem Vereenigde Doopsgezinde Gemeente
ho Hoorn
legbs Leerdam Gereformeerde Bijbelstichting
lesbm Leerdam Statenbijbelmuseum
l Leiden Universiteitsbibliotheek
ln Leiden Naturalis Biodiversity Center
lw Leeuwarden Tresoar
mzb Middelburg Zeeuwse Bibliotheek
n Nijmegen Universiteitsbibliotheek
r Rotterdam Gemeentebibliotheek
t Tilburg Universiteitsbibliotheek
u Utrecht Universiteitsbibliotheek
nl- Netherlands diverse bibliotheken

Buitenland

be- Belgium diverse bibliotheken
be-ahc Antwerpen, Hendrik Conscience Bibliotheek
d- Duitsland diverse bibliotheken
d-g Göttingen, Niedersächsische Staats- und Universitätsbibliothek
d-w Wolfenbüttel
f- Frankrijk diverse bibliotheken
f-pfc Parijs, Fondation Custodia
gb- Great Britain diverse bibliotheken
gb-c Cambridge University Library
gb-l Londen, Britsh Library
gb-ldw Londen, Dr. Williams's Library
gb-ihr Londen, Institute of Historical Reseach
gb-ull University of London Library
i- Italië diverse bibliotheken
i-r Rome, Koninklijk Nederlands Instituut
ir- Ierland diverse bibliotheken
ir-dtc Dublin, Trinity College
r-pnl Rusland, St. Petersburg
usa- USA diverse bibliotheken
z- Zweden diverse bibliotheken

Voor een aantal landen is alleen de algemene landencode gebruikt, vooral als er slechts een klein aantal titels zijn opgenomen uit bibliotheken van dat land. In die gevallen zijn de bibliotheekgegevens opgenomen in het veld voor signatuur, zie bijvoorbeeld ch- for voor Zwitserland, es- voor Spanje, lv- voor Letland en za- voor Zuid-Afrika.

Overig

aaf Auditorium Academiae Franekerensis niet-autopsie
div Diversen niet-autopsie
istc ISTC niet-autopsie
nk Nijhoff/Kronenberg niet-autopsie
stcv Short Title Catalogue Vlaanderen

Jaar van uitvaardiging

Alleen mogelijk voor 'Overheidspublicaties'. Voer vier cijfers in voor het jaar van uitvaardiging. 
NB. Het gaat hier niet om het jaar van publicatie, maar om het jaar de betreffende overheidsmaatregel werd uitgevaardigd. Dezelfde regels voor truncatie gelden als voor jaar van uitgave (zie hierboven).

Recordnummer

Een STCN-record wordt geïdentificeerd met een uniek 9-cijferig nummer (het ppn). De eerste 8 posities moeten uit cijfers bestaan, de laatste positie kan cijfers of een X bevatten. Indien je wilt verwijzen naar een bepaald record, gebruik dan dit recordnummer. Er kan niet via een keuzelijst gezocht worden naar een bepaald recordnummer, maar om de beschrijving van een bepaald recordnummer te zien, moet in het zoekveld 'ppn XXXXXXXXX' worden ingevuld waarbij de X-en het daadwerkelijke nummer voorstellen. Om een link te genereren naar een bepaald ppn (Pica productienummer) beweeg je de aanwijzer over de permalink onder aan een beschrijving. Je ziet dan de link verschijnen waarbij het ppn de laatste 9 cijfers zijn, bijvoorbeeld: http://picarta.pica.nl/xslt/DB=3.11/XMLPRS=Y/PPN?PPN=324405820.

Set

Zoekopdrachten kunnen gecombineerd worden via het Geavanceerde zoekscherm, maar een eenmaal gevonden set kan ook verkleind of vergroot worden door met behulp van keuzelijst 1 een zoekactie toe te voegen aan de al bestaande set.

Uitleg resultaten

Hieronder vind je een uitleg van de resultaten van de STCN.

Titel

Titels worden letterlijk getranscribeerd van de typografische titelpagina. Indien deze ontbreekt, wordt waar mogelijk de gegraveerde titelpagina gebruikt. Indien er geen titelpagina is, wordt de titel genomen van het eerste blad. Indien ook daar geen titel aanwezig is, wordt een titel verzonnen die tussen vierkante haken wordt gezet. In dat geval wordt in een annotatie melding gemaakt van het incipit.
Na de titel wordt in geredigeerde vorm melding gemaakt van eventuele deelvermeldingen. Daarna volgt de auteursvermelding en informatie over vertalingen.

Auteur

De primaire auteur wordt getranscribeerd zoals vermeld op het titelblad. U/v en i/j worden genormaliseerd. Secundaire auteurs worden ook getranscribeerd zoals op het titelblad, maar de voornaam wordt tot initiaal ingekort. Indien een auteur niet vermeldt staat op het titelblad, maar wel in het boek zelf, dan wordt deze tussen ronde haken gezet en overgenomen in de voorkeursvorm zoals gegeven in het thesaurusrecord van die auteur. Wordt de auteur overgenomen uit een externe bron, dan wordt deze tussen vierkante haken gezet.

Extra titelinformatie

Informatie over de vertaling, een voorwoord of annotaties wordt in geredigeerde vorm overgenomen van het titelblad. Alleen in het geval van literatuur wordt informatie over een vertaler ook elders uit het boek opgenomen omdat deze mogelijk een substantiële bijdrage heeft geleverd aan de inhoud.

Editievermelding

Informatie over de editie of druk wordt in geredigeerde vorm overgenomen van het titelblad.

Impressum

Het impressum wordt in geredigeerde vorm overgenomen van het titelblad. Indien informatie uit het colofon komt, wordt dat aangegeven.
Plaatsnamen worden overgenomen zoals op het titelblad.
Functie t.o. van het boek wordt in geredigeerde vorm overgenomen, dus 'printed by' of 'sold by'.
De functie na de naam wordt in geredigeerde vorm overgenomen, dus 'bookseller' of 'printer'. Indien al een functie t.o. van het boek wordt gegeven, dan wordt een functie na de naam verwaarloosd.
Drukkersnamen worden letterlijk getranscribeerd; voornamen worden afgekort tot gestandariseerde initiaal (Ioan wordt J.). Indien alleen een initiaal wordt gegeven op het titelblad, dan wordt deze letterlijk overgenomen.
Jaartal 4-cijferig zoals op het titelblad. Romeinse cijfers worden opgelost. Indien geen jaartal in het impressum, maar wel bekend uit andere bron, dan wordt het tussen vierkante haken gezet. Bij onzekerheid kan ? (1 jaar) of c. (meer jaren) worden toegevoegd. Indien de onzekerheid groter is, dan wordt een periode aangegeven, bijvoorbeeld mid-18th century; between 1670 and 1692; 2nd half 17th century.

Formaat

De volgende formaten worden onderscheiden:

  • Broadsheet
  • 1º (Plano)
  • 2º (Folio)
  • 4º (Quarto)
  • 8º (Octavo)
  • 12º (Duodecimo)
  • 16º (16mo)
  • 18º (18mo)
  • 24º (24mo)
  • 32º (32mo)
  • 48º (48mo)
  • 64º (64mo)
  • Oblong (breder dan hoog)
  • Agenda (±3 maal hoger dan breed)
  • Anders (indien het boek een ander formaat heeft dan hierboven genoemd, wordt het werkelijk formaat gespecificeerd in een annotatie, meestal h x b in mm)

Collatie

De formules worden vastgesteld op basis van de in het boek gebruikte katernsignaturen. Let wel: I en J zijn één teken, net als U en V. W is een dubbele U/V en wordt normaal niet apart gebruikt. Een alfabet bestaat dus uit 23 letters. Indien naast I ook J, of naast U ook V of W voorkomt, moet dat expliciet opgenomen worden.A-U8 V8 X-Z8. Letters worden altijd weergegeven in romein, cijfers in arabisch.
De collatieformule, die wordt vastgesteld volgens Bowers' Principles, is niet het resultaat van een minutieus onderzoek blad voor blad, maar de katernenopbouw moet er volledig door worden weergegeven. Dit betekent dat cancels van bladen of katernen die voor de opbouw van het geheel zonder consequenties zijn, niet worden genoteerd; toevoegingen, cancels of weglatingen die wel consequenties hebben (dat wil zeggen de collatieformule veranderen) worden wel vermeld.
Er worden vereenvoudigde notaties gebruikt. Bij voorbeeld: Lll wordt 3L, aa wordt 2a. Reeksen worden samengevoegd. Bij voorbeeld: A, B, C enz. t/m Y wordt: A-Y. Doorlopende alfabetten worden samengevoegd tot een serie. A-Z, Aa-Zz, Aaa-Zzz, Aaaa-Tttt wordt: A-4T.
Wordt de collatieformule volgens het systeem van Bowers te onoverzichtelijk, dan wordt vereenvoudigd volgens R. Laufer, Introduction, blz. 129. Voorbeeld: *4 A-2X4 2Y4(-2Y4) 2Z-3D4 3E4(-3E4) 3F-3G4 3H4(-3H3,4) 3I-4M4 5A-5T4 5V4(-5V4) 5X4(-5X4) 5Y4(-5Y4) 5Z-6B4
wordt: *4 A-4M4 5A-6B4 (-2Y4, -3E4, -3H3,4, -5V4, -5X4, -5Y4).

Vellen

Het aantal vellen in bestaande beschrijvingen is in augustus 2020 automatisch gevuld met de uitkomst van een rekenprogramma (parser ontwikkeld door Leon van Wissen) en een script. Hierbij wordt een berekening losgelaten op de collatie en het formaat van het boek. Maar oude boeken trekken zich niets aan van moderne regels, dus er zijn uitzonderingen. Titels alleen bestaande uit gravures en collaties met heel afwijkende signatuurreeksen zijn overgeslagen. Dit betekent dat het veld een enkele keer toch niet gevuld is. Ook 'derived from' incunabelen en post-incunabelen hebben nog niet allemaal een collatie en dus ook nog geen aantal vellen. Dit zal op termijn nog worden aangevuld. Mocht u een foute berekening tegenkomen, dan horen we het graag (@email).

Vingerafdruk

De vingerafdruk begint altijd met een verplicht onderdeel van 6 posities opgebouwd uit het jaar van uitgave zoals vermeld in het impressum + formaat van het boek. Een kwarto uit 1637 krijgt als eerste onderdeel van de vingerafdruk 163704. Het jaartal mag alleen opgenomen worden als het daadwerkelijk in het impressum staat. Staat er geen jaartal, dan wordt het in de vingerafdruk weergegeven met vier nullen, bijvoorbeeld 000004. Na het jaartal+formaat volgen onderdelen van drie bij elkaar behorende coderingen. Deze worden alleen weergegeven als ze ook daadwerkelijk aanwezig zijn:
1. Indicator: voorwerk a1 en a2; hoofdwerk b1 en b2; nawerk c1 en c2. Indien meerdere signatuurreeksen aanwezig zijn, kan onderscheid gemaakt worden door een volgnummer 1b1 en 1b2 + 2b1 en 2b2, etc.
2. Katernsignatuur: De signaturen worden gegeven in vereenvoudigde vorm: bijvoorbeeld AAA iij wordt 3A3. Als een signatuur niet bruikbaar is, wordt de volgende respectievelijk vorige wel bruikbare in plaats daarvan gekozen. Als er een alternatieve signatuur is gebruikt, dan wordt dat aangegeven met een * voor de indicator, bijvoorbeeld: *b2.
3. Lettertekens: Volledige lettertekens die recht boven de katernsignatuur staan. Staan lettertekens niet volledig boven de katernsignatuur, dan worden ze niet meegenomen. Is er geen enkel volledig letterteken, dan worden de twee tekens genomen die links en rechts naast de signatuur vallen.

Typografisch kenmerk

De volgende kenmerken worden onderscheiden:

  • gegraveerde titelpagina
  • typografische titelpagina
  • geen titelblad
  • titelblad in meer kleuren
  • drukkersmerk
  • bedrukte omslag
  • illustratie op titelpagina
  • illustraties buiten collatie
  • andere illustraties
  • boekenlijst van auteur
  • fondslijst
  • assortimentslijst
  • boekenlijst diversen/ advertentie
  • lettertype romein
  • lettertype gotisch
  • lettertype cursief
  • lettertype civilite
  • lettertype Grieks
  • lettertype Hebreeuws
  • lettertype Arabisch
  • lettertype Armeens
  • lettertype cyrillisch
  • lettertypen overige
  • muzieknotaties
  • lijst van intekenaren/oproep tot intekening
  • prijsopgave
  • boekverkoperslijst in impressum

Annotatie

Veld voor additionele informatie betreffende de titel. Hierin bijvoorbeeld informatie over bewerkingen, issues of reissues, onderdeel groter geheel, of andere informatie die relevant is voor de beschrijving.

Thesaurus

Thesaurusingangen worden gegeven voor auteurs en drukkers. Deze ingangen worden gegeven als hyperlink in de gestandaardiseerde vorm van de naam.

Trefwoorden

Onderwerps- en geografische trefwoorden worden gegeven als een hyperlink. Waar van toepassing staat achter het geografische trefwoord ook een jaar. Dit betreft in het geval van een overheidspublicatie het jaar van uitvaardiging. Een plakkaat uitgevaardiged in Rotterdam in 1680 zal Rotterdam (1680) in het trefwoordveld tonen, onafhankelijk van het werkelijke jaar van uitgave.

Uniforme titel

De uniforme titel geeft de oorspronkelijke titel in het geval van vertalingen. Deze uniforme titel wordt gegeven als hyperlink zodat het mogelijk is om een set te creeëren van alle records met die titel. NB: niet alle records hebben al een uniforme titel gekregen, dus sets die op deze manier worden opgevraagd, zijn mogelijk incompleet.

Exemplaren

Aan het eind van iedere titel wordt de lijst opgesomd van exemplaren. Het is echter mogelijk dat de boeksignaturen door de betreffende bibliotheek gewijzigd zijn nadat de exemplaargegevens toegevoegd werden an de STCN en zijn daarom niet noodzakelijkerwijs accuraat. Gebruik de lokale bibliotheekcatalogi voor de meest recente exemplaargegevens.

Recordnummer

Een STCN-record wordt geïdentificeerd met een uniek 9-cijferig nummer. De eerste 8 posities moeten uit cijfers bestaan, de laatste positie kan een cijfer of een X bevatten. Indien u wilt verwijzen naar een bepaald record, gebruik dan het recordnummer.

 

Zoeken in de STCN met SPARQL

De data uit de STCN zijn ook geconverteerd Resource Description Framework (RDF). Het doel hiervan is om in de STCN data complexere zoekacties mogelijk te maken dan in de bestaande STCN-webinterface en bovendien flexibele uitvoer op maat mogelijk te maken. Zo kunnen data van verschijnen gecombineerd worden met gegevens over genre, om te zien welk genre wanneer populair was. En kan met één zoekactie getoond worden hoe formaten van boeken voor jongeren zich ontwikkelden in de loop der tijd.

In die nieuwe zoektool moeten zoekcommando’s in SPARQL gegeven worden. Lees de handleiding.

De STCN-vingerafdruk

Je hebt twee boeken in handen. Ze zijn in hetzelfde jaar verschenen, - of dragen althans hetzelfde jaar op de titelpagina. De titel en het impressum zijn tot op de laatste komma identiek; het aantal pagina's en de opbouw van het boek zijn precies gelijk; de tekst is woord voor woord en regel voor regel gelijkluidend. Toch zie je onmiddellijk verschil: de woorden zijn anders gespatieerd; er zijn andere ornamenten en kapitalen gebruikt; hier en daar in de tekst blijken er kleine spellings- of interpunctievarianten; kortom er is sprake van geheel verschillend zetsel en dus van verschillende edities, die ieder een eigen beschrijving verdienen.

Er liggen twee andere boeken op tafel. De titels zijn (min of meer) gelijkluidend, maar het ene boek is op de markt gebracht door uitgever A, het andere door B. Bij nadere bestudering blijkt evenwel dat er op de titelbladen na geen verschil tussen beide exemplaren bestaat. Het zijn titeluitgaven van elkaar.

Derde geval. Je bekijkt een eerste druk en een vijf jaar later gedateerde 'Tweede herziene, vermeerderde en veel verbeterde druk'. Maar ook dit blijkt een titeluitgave: alleen de titelpagina is nieuw en de rest is gewoon nog de kennelijk onverkoopbare eerste editie. (Valsheid in geschrifte dus, maar dat is dan ook de enige relatie tussen onze vingerafdruk en criminaliteit.)

Als gezegd, met de boeken allemaal voor ogen zijn deze verschijnselen goed vast te stellen. Maar hoe herken je ze als het ene boek in Amsterdam is en het andere in Den Haag? De STCN-vingerafdruk maakt het mogelijk om altijd van een exemplaar vast te stellen tot welke editie het behoort. Titeluitgaven worden ontmaskerd en dubbelgangers uniek van elkaar onderscheiden. Met de vingerafdruk als signalement is het zelfs mogelijk om boeken waaraan de titelpagina ontbreekt, in een oogwenk te identificeren.

Hoe werkt de vingerafdruk? Boeken werden gemaakt door vellen papier aan beide zijden te bedrukken, ze dan te vouwen tot katernen en vervolgens te binden. Ten behoeve van de binder werden de eerste bladen van elk katern voorzien van een letter en een volgnummer. Deze katernsignaturen staan op een willekeurige plek onder de laatste tekstregel. Aan die willekeur danken ze hun bruikbaarheid voor de vingerafdruk. Ook al is de tekst van een boek nog zo nauwkeurig nagezet van een eerdere editie en al is de oorspronkelijke opmaak nog zo getrouw nagevolgd, de katernsignaturen staan bij verschillende drukken nooit op exact dezelfde posities, simpelweg omdat er voor de zetter geen reden was om daarop te letten. Een andere vingerafdruk betekent: een andere druk.

De vingerafdruk wordt gemaakt door van bepaalde pagina's de katernsignatuur te noteren, gevolgd door dat stuk tekst van de onderste tekstregel dat precies boven de katernsignatuur staat. De gekozen pagina's zijn de eerste en de laatste van (zelfstandige delen van) het voorwerk, hoofdwerk en nawerk. Een vingerafdruk begint altijd met een combinatie van jaar van uitgave en bibliografisch formaat van het boek.

Een voorbeeld. Hiernaast staan foto's van de titelpagina en de eerste en laatste gesigneerde bladzijden van de eerste uitgave van Vondels Gysbreght van Aemstel. Het is een editie in 4°-formaat uit het jaar 1637. Dus luidt het eerste element van de vingerafdruk:

163704

Het eerste gesigneerde blad is A2. Recht boven de signatuur A2 staan een komma, een spatie en het woord 'en'. De vingerafdruk van dit blad luidt in STCN-notatie

b1 A2 ,$en

waarin b1 aangeeft dat het gaat om de eerste katernsignatuur van het hoofdwerk. De spatie wordt weergegeven door een $. De letter r voor de komma en de spatie na 'en' staan niet in hun geheel boven A2, en worden daarom niet opgenomen.

Het laatste gesigneerde blad is I2. Boven de katernsignatuur staan de letter a, een komma en een spatie. Deze vingerafdruk wordt genoteerd als

b2 I2 a,$

De volledige beschrijving van deze uitgave ziet er dan zo uit:

Vondel , Joost van den

Gysbreght van Aemstel, d'ondergang van zijn stad en zijn ballingschap. Trevrspel. / By I.V. Vondel. Amsterdam, W. Blaev, 1637. 4°: A-I4.

163704 - b1 A2 ,$en : b2 I2 a,$