Wie was Erasmus? Denker. Schrijver. Satiricus. Pedagoog. Filosoof. Classicus. Bijbelwetenschapper.

Maar bovenal was Erasmus een humanist. Hij stond kritisch tegenover bestaande kennis en autoriteiten. Je moest zelf nadenken, vond hij. Daar werd je een beter mens van.

Daardoor botste hij met bestaande autoriteiten...

Erasmus werd (vermoedelijk) in 1469 geboren in Rotterdam. Hij was leergierig en zijn ouders moedigden hem aan.

Op de Latijnse school in Deventer maakte hij kennis met een opwindende nieuwe intellectuele beweging uit Italië. Het humanisme. Humanisten wilden de hoogstaande kennis van de klassieken herstellen door zelf terug te gaan naar de oorspronkelijke teksten. Taalonderwijs in Latijn en Grieks was hierbij belangrijk. Het liefst door inspirerende, vaak heidense schrijvers te lezen.

Erasmus bloeide op. Maar toen hij ongeveer 14 jaar oud was, stierven zijn ouders aan de pest. Zijn voogden stuurden hem naar het klooster. Daar was het gedaan met het vrije denken. Erasmus volgde er een streng regime, met vaste gebedstijden en rituelen. En eindeloos bestaande bijbelteksten kopiëren. Leergierigheid? Dat werd er afgestraft! Zijn levenslange afkeer van het slaafs volgen van autoriteiten is hier ontstaan.

Dat werd nog erger toen hij theologie ging studeren in Parijs. Nooit meer, dacht hij daarna. Hij wilde vrij zijn. Vrij denken.

Erasmus werd wereldburger. Hij reisde veel en had contact met geleerden, bestuurders, edellieden en rijke burgers. Zijn geld verdiende hij door welgestelde studenten te onderwijzen. En: door te schrijven. Hij werd hierbij geholpen door de net geïntroduceerde boekdrukkunst.

In die tijd zwol de kritiek op de gevestigde orde aan. Op de katholieke Kerk bijvoorbeeld. Werd de nieuwe kerk in Rome (de Sint Pieter) echt gefinancierd met aflaten? Met gedrukte bewijzen waarmee mensen hun zonden konden afkopen?? Wat had dat nog te maken met de deugden van Christus??

Nog verbazingwekkender was de oorlogszucht van sommige pausen. Erasmus was erbij toen paus Julius II triomfantelijk Bologna binnentrad. Deze paus voerde oorlogen om zijn gebieden uit te breiden. De intocht vervulde Erasmus met afschuw. Dit was toch niet iemand die liefde en eendracht predikt, zoals Christus dat deed?

Het werk sloeg in als een bom. Erasmus verwoordde wat veel mensen dachten, maar niet durfden te zeggen. Het leverde hem veel bewonderaars op.

Erasmus ging dus in tegen de Kerk, waar veel mis was. Deze moest van binnenuit veranderen, vond hij. Hij verzorgde daarom - onder andere - een Grieks-Latijnse uitgave van het Nieuwe Testament. Deze ging op veel punten in tegen bestaande vertalingen. Maar met deze vertaling begaf hij zich op glad ijs. Theologen plozen zijn werken uit, op zoek naar ketterse opvattingen.

Maar onafhankelijke geest of niet, Erasmus’ boeken werden verboden. Zo kwam zijn werk op de Index librorum prohibitorum te staan, de officiële lijst met verboden boeken van de katholieke Kerk.

“Liever een onrechtvaardige vrede, dan een gerechtvaardigde oorlog” Erasmus Querela Pacis (Klacht van de vrede) 1517 Door dit soort uitspraken wordt Erasmus nu gezien als een ware pacifist.

Erasmus bleef altijd trouw aan zijn waarden. Hij nam geen blad voor de mond bij het aan de kaak stellen van fout gedrag. Maar hij speelde nooit op de man. Zijn stijl was speels en humoristisch. Daarmee maakte hij veel vrienden, maar ook vijanden dus. Zijn humor, gedrevenheid, kritische geest, medemenselijkheid en anti-autoritaire houding inspireren nog steeds. Erasmus laat zien dat vrij denken en een leven naar waarden mogelijk is.

De KB is de nationale bibliotheek van Nederland. We bewaren de grootste collectie boeken, kranten en tijdschriften van het land. Van middeleeuwse handschriften, tot kranten en van de Donald Duck tot romans uit alle tijden. Het is de grootste collectie aan aangrijpende verhalen en persoonlijke herinneringen. Maar ook aan controversiële meningen en historische uitspraken. Uit honderden jaren en van duizenden mensen. Vastgelegd in miljoenen teksten.