Atlas van Dirk van der Hagen

De Atlas Van der Hagen bestaat uit vier in perkament gebonden delen met elk ca. 100 bladen en is eind zeventiende eeuw verzameld, waarschijnlijk door de Amsterdamse koopman Dirk van der Hagen.

Op deze pagina vindt u een algemene inleiding bij de Atlas van Dirk van der Hagen. Wilt u direct naar de gedigitaliseerde boeken? Klik dan op de link in deze plaatjes (deel 1 t/m 4).

In totaal bestaat deze atlas uit ca. 450 kaarten van verschillend formaat en materiaal. Zo zijn er topografische kaarten, prenten, uitvouwbare kaarten, ingeplakte kaarten en soms meerdere prenten op een vel. Kaarten en prenten van alle werelddelen zijn in de atlas vertegenwoordigd. Alle afbeeldingen uit de atlas zijn gedigitaliseerd. De Atlas Van der Hagen is sinds 1887 in het bezit van de Koninklijke Bibliotheek en is afkomstig uit het legaat van P.J.B.C. Robidé van der Aa.

De Atlas Van der Hagen is een atlas factice; een atlas samengesteld uit kaarten, prenten, gravures en ander materiaal. Behalve veel topografisch materiaal zoals land- en streekkaarten, meestal versierd met geornamenteerde cartouches, bevat de atlas series prenten en losse prenten van historische gebeurtenissen, belegeringen, overwinningen, nieuwsprenten, stadsgezichten, panorama's en lusthoven. In een aantal gevallen zijn er verklarende teksten en soms lofdichten aanwezig. Een atlas factice geeft een heel persoonlijk beeld van wat de verzamelaar blijkbaar belangrijk en mooi vond. Daarnaast geeft de inhoud van de atlas ook een tijdsbeeld van gebeurtenissen. Veel zeventiende-eeuwse factices zijn helaas verloren gegaan. Daarom is de Atlas Van der Hagen ook een zeldzaam voorbeeld van deze categorie atlassen. De Atlas is geheel afgezet (gekleurd) waarschijnlijk door meester-afzetter Dirk Jansz. van Zanten die ook de beroemde 50-delige factice Atlas Van der Hem heeft ingekleurd. Deze atlas bevindt zich in de Oostenrijkse Nationale Bibliotheek. De kwaliteit en de kleuring van de Atlas Van der Hagen zijn van uitzonderlijke kwaliteit die vergelijkbaar zijn met de Atlas Van der Hem. Er is in ruime mate gebruik gemaakt van bladgoud en duurdere en diepere kleuringen.

Hoewel iedereen inmiddels over de Atlas Van der Hagen spreekt, is het niet helemaal zeker dat Dirk van der Hagen ook de samensteller van de atlas is geweest. De atlas is aan hem toegeschreven op basis van een advertentie in de Amsterdamsche Courant van 24 juli en 26 augustus 1710: 'sal men verkopen [...] een Atlas in 4 deelen, overkomstig afgeschildert door Dirk Jansz. van Zanten, [...] nagelaten by wylen de Hr. Dirk van der Hagen'. Er is echter ook een eerdere aankondiging op 14 september 1702 van de verkoop van 'een Atlas in vier deelen, in ider 100 kaarten [...] extraordinary afgeset door Dirk Jansz. Van Zanten, nagelaten by wylen Jan Bus'. Dat zou kunnen betekenen dat Dirk van der Hagen de atlas in 1702 heeft gekocht en dat wellicht Jan Bus de verzamelaar is geweest. Of dat het om een heel andere gelijksoortige atlas gaat. Dit zou nader moeten worden uitgezocht op basis van archiefonderzoek en veilingcatalogi. Het is ook onbekend wie de atlas toen heeft gekocht.

Dirk van der Hagen (1645-1710) kwam uit Dordrecht. Hij was de zoon van de advokaat Hermanus van der Hagen en Ida Nicolai. In 1632 trouwde hij met Maria van Anstenraet, dochter van Isaac van Beest en Aeltje Becx. Zijn laatst bekende adres in Amsterdam is Keizersgracht 101.

De Atlas vormt een afgerond geheel met losse kaarten van de gehele wereld. De kaarten zijn uitgegeven door de belangrijkste Nederlandse uitgevers in de zeventiende eeuw zoals Willem en Joan Blaeu, Claes Jansz. Visscher, Nicolaes Visscher, Frederik de Wit en Johannes Janssonius. Tussen de kaarten zijn losse nieuwsprenten en soms zelfs series prenten van beroemde graveurs zoals Romeyn de Hooghe en Willem Swidde gevoegd.

Structuur van de Atlas Van der Hagen

De vier delen van deze atlas tezamen geven een beeld van de gehele toenmalig bekende wereld. De verzamelaar blijkt te hebben gezocht naar een uitgebalanceerde weergave van elk continent en van de belangrijkste landen.

I. Wereldkaart, Noord- en Oost Europa
II. Verenigd Koninkrijk, Nederland en Belgie
III. Spanje, Frankrijk, Italie, Griekenland
IV. Azie, Afrika, Amerika, Zuidpool

Deel I opent met een wereldkaart, gevolgd door kaarten van de Noordpool, Europa, Scandinavië, Rusland, Oostenrijk, Duitsland en Zwitserland. Onder de vele topografische kaarten bevindt zich een serie van tien gekleurde prenten door Romeyn de Hooghe over de krijgsgeweld met de Turken.
Deel II bevat kaarten en prenten van het Verenigd Koninkrijk, Nederland en België met vele gravures van Romeyn de Hooghe over William and Mary en andere politieke gelegenheden rond 1688, het jaar van de Glorious Revolution. De complete 18-delige serie prenten van Romeyn de Hooghe over het lusthof Engien is in dit deel opgenomen.
Deel III toont materiaal van Zuid Europese landen zoals Spanje, Frankrijk, Italie en Griekenland. Enkele series met prenten van W. Swidde over Versailles en Rome geven een contemporain beeld van de zeventiende eeuwse stad.
Deel IV tenslotte bevat materiaal over Azie: Turkije, Syrie, Israël, India, Batavia, China, over Afrika: Marokko, Ethiopie, Congo, en over Noord en Zuid Amerika, en de Zuidpool.

Deze structuur vertelt ons niet alleen iets over de verzamelaar en over zijn persoonlijke visie op de wereld maar ook over wat hij moet hebben voorgehad met deze atlas. Toch is de indeling niet willekeurig gekozen: in grote lijnen wordt dezelfde indeling gevolgd zoals in de Atlas Maior van Joan Blaeu. Van der Hagen blijkt duidelijk het meest recente materiaal te hebben verzameld in zijn atlas. De meeste prenten in de atlas zijn in de periode tussen 1670 en 1690 te koop aangeboden door kaart verkopers in Amsterdam.

Achterin elk deel is een handgeschreven index opgenomen, tellend van 1 tot en met 100. Deze index is ook gehanteerd bij de identificatie van de atlaskaarten. De identificatie bestaat uit de signatuur, waaraan een volgnummer volgens de handgeschreven index is toegevoegd, bijvoorbeeld: 1049B11_021. Kaarten en prenten die niet in de index voorkomen, bijvoorbeeld omdat het gaat om twee of meer prenten op een blad, of om beschrijvingen, zijn daar op logische wijze tussen gevoegd b.v. _1. Het geheel wordt dan 1049B11_021_1. Op deze wijze konden alle afbeeldingen apart worden opgenomen met elk een beschrijving. Helaas ontbreken uit het laatste deel (1049B13) de kaarten 98 en 99.

Bronnen

Hieronder worden de belangrijkste bronnen vermeld die in de Atlas Van der Hagen geheel of gedeeltelijk zijn opgenomen.

  • Willem Jansz. Blaeu, Atlantis Appendix ... - Amsterdam, 1630-1631.
  • Willem Jansz. Blaeu, Willem Jansz. en Joan Blaeu, Joan Blaeu en Cornelis Blaeu, en Joan Blaeu, Atlas Novus ... - Amsterdam, 1634-1659.
  • Joan Blaeu, Tooneel der steden van de Vereenighde Nederlanden, met hare beschrijvingen. - Amsterdam, 1649- na 1651.
  • Joan Blaeu, Atlas Major, sive cosmographia blaviana, qua solum, coelum, accuratissime describuntur. - Amsterdam, 1662-1667.
  • Joan Blaeu, Erfgenamen Joan Blaeu, Theatrum civitatum et admirandorum Italiae, ad aevi veteris & presentis temporis faciem expressum ... -Amsterdam, 1663-1682.
  • Olfert Dapper, Gedenkwaerdig bedryf der Nederlandsche Oost-Indische Maetschappye, op de kuste en in het keizerrijk van Taising of Sina. - Amsterdam, 1670
  • Johannes Janssonius, Atlantis maioris appendix ... - Amsterdam, 1630.
  • Johannes Janssonius, Erfgenamen Johannes Janssonius, Ioannis Ianssonii Atlas major sive cosmographia universalis. - Amsterdam, 1658-1691.
  • Johannes Janssonius, Erfgenamen Johannes Janssonius van Waesbergen, Tooneel der vermaarste koop-steden en handelplaatsen van de geheele wereld. - Amsterdam, 1657-1682.
  • Pieter Mortier, Het nieuwe stede boek, van geheel Italie ... - Amsterdam, 1704-1705.
  • Johan Nieuhoff, Gedenkwaerdige zee en lantreize door de voornaemste landschappen van West en Oostindien. Amsterdam : wed. J. van Meurs, 1682
  • Frederik de Wit, Atlas. - Amsterdam 1670-na 1688.
  • Claes Jansz. Visscher, Belgium sive Germania Inferior ... - Amsterdam, 1634-1649.
  • Nicolaas Visscher I en Nicolaas Visscher II, Atlas contractis Orbis Terrarum ... - Amsterdam, 1656-1657.
  • Nicolaas Visscher I en Nicolaas Visscher II, Germania Inferior, sive XVII provinciarum ... - Amsterdam, 1663-1684.
  • Nicolaas Visscher I en Nicolaas Visscher II, Atlas Minor sive geographia compendiosa ... - Amsterdam, 1690-1698

Literatuur

  • De wereld binnen handbereik. Nederlandse kunst- en rariteitenverzamelingen, 1585-1735. Zwolle, Amsterdam [1992]
  • Een wereldreiziger op papier. De atlas van Laurens van der Hem (1621-1678). Amsterdam [1992].

Atlas [aangelegd door Dirk van der Hagen?]. Ca. 1690. 4 dln. met elk honderd kaarten en prenten. - 1049 B 10-13, dl. 2, plaat 23

Atlas [aangelegd door Dirk van der Hagen?]. Ca. 1690. 4 dln. met elk honderd kaarten en prenten. - 1049 B 10-13, dl. 2, plaat 23