Zeeatlas

In het zuiden van Brazilië, midden op de afbeelding, bestrijden twee vijandige Tupi-stammen elkaar. Verder naar het zuiden velt een Indiaanse houthakker voor een Europese koopman een boom. In het noorden worden boomstammen getransporteerd en ziet men een tweede groep inboorlingen begeleid door twee Europeanen westwaarts trekken. De afgebeelde Europeanen zijn waarschijnlijk Fransen, hoewel de Portugezen sinds 1500 Brazilië in bezit hadden. Aangezien er geen goud en zilver gevonden werd, nam hùn belangstelling snel af. Jarenlang kwamen er vrijwel uitsluitend Franse kapers die het om het Braziliaanse hout te doen was.

Zeeatlas. Frankrijk, 1538. Perkament, 39 folia, 440 x 312 mm. - 129 A 24, fol. 16r

Zeeatlas. Frankrijk, 1538. Perkament, 39 folia, 440 x 312 mm. - 129 A 24, fol. 16r

Deze kaart, die een gedeelte van de Atlantische kust van Zuid-Amerika toont, met bovenaan als zuidelijkste punt Uruguay en de monding van de Rio de la Plata en als noordelijkste de streek rond Pernambuco, is een van de kaarten in een omstreeks 1538 in Dieppe vervaardigde atlas. De cartografen uit Dieppe waren bekend om hun betrouwbare kaartmateriaal, dat bovendien op zeer kunstzinnige wijze werd gepresenteerd. Zij hadden uitstekende contacten met Portugese kaartenmakers, die toen als dè experts van de maritieme cartografie golden. Het basismateriaal voor deze atlas is dan ook van Portugese origine: de geografische afbeelding, de kompasrozen waarmee de windrichtingen worden uitgebeeld, en de spelling van de ingetekende plaatsnamen wijzen daar op. De afwerking van de kaarten met hun kleurrijke, fantasievolle uitbeelding van het landschap, de flora en fauna en de bevolking van het vasteland vond plaats in Dieppe. De atlas is opgedragen aan de Dauphin, de latere Franse koning Hendrik II (1547-1559), heeft deel uitgemaakt van zijn bibliotheek en draagt dan ook zijn wapen. De atlas zou zijn aangeboden aan Hendrik in het kader van een lobby van handelaren uit de streken rond Dieppe, Le Havre en Rouen, die de vader van Hendrik, koning Frans I, wilden overhalen ook de aandacht te richten op het Zuidamerikaanse continent. De gebaren van de Indianen op de voorgrond, die wijzen naar de bodem en naar de Fransen, worden dan ook wel uitgelegd als uitnodiging aan de Fransen het land op vreedzame wijze te koloniseren.

Sinds 1807 is de atlas in het bezit van de Koninklijke Bibliotheek. Hij maakte deel uit van de collectie van Mr. Joost Romswinckel, die, in zijn geheel aangekocht door de Nederlandse staat, een van de basiscollecties van de bibliotheek vormt.

Literatuur

A. Cortesão e A. Teixeira da Mota. Portugaliae monumenta cartographica. Lisboa 1960. Dl. V, p. 132-136. Pl. 614-620
M. Destombes et D. Gernez, 'Un atlas nautique du XVIème siècle à la Bibliothèque Royale de la Haye (Pays Bas)', in: *Marcel Destombes (1905-1983). Contributions sélectionnées à l'histoire de la cartographie et des instruments scientifiques. Utrecht 1987
Susi Colin. Das Bild des Indianers im 16. Jahrhundert. Idstein 1988.