Viervoudig schouwspel van wonderen

Het ‘Viervoudig schouwspel van wonderen’ is een boek met stadsgezichten en landschappen van Johannes van Call. Hij tekent de prenten rond 1700 tijdens een reis langs de Rijn van Schafhaussen tot Amsterdam. Het grootste wonder van dit boek is dat de prenten gedrukt zijn in kleur. Het is een van de vroegste experimenten met meerkleurendruk.

Op deze pagina vindt u een algemene inleiding bij Viervoudig schouwspel. Wilt u direct naar het gedigitaliseerde boek? Klik dan op de link in dit plaatje:

Admirandorum quadruplex spectaculum van Johannes van Call

De tekeningen in het Viervoudig schouwspel van wonderen zijn van Johannes van Call (1656-1722), een Nijmeegse kunstenaar die ook veel in het buitenland werkt. Tijdens een lange reis naar Rome, via Duitsland en Zwitserland, tekent hij veel fraaie landschappen en stadsgezichten.

De Amsterdamse uitgever en graveur Pieter Schenk (1660-1718) is zelf afkomstig uit Duitsland en heeft veel belangstelling voor de reis van Van Call. Hij kiest de 71 mooiste prenten uit en geeft ze uit in boekvorm. Het boek bevat prenten van de Rijn, Het Loo, Honselaarsdijk, Den Haag en Amsterdam.

Admirandorum quadruplex spectaculum Johannes van Call

De waterval bij Schafhaussen, het beginpunt van de Rijnreis, folio 1r.

Het vijfde wonder van het Schouwspel: meerkleurendruk

In technisch opzicht is dit een heel bijzonder boek. Tot ver in de negentiende eeuw kan er maar in één kleur tegelijk worden gedrukt. En dan wordt er meestal voor zwart gekozen. Desgewenst worden de afbeeldingen met de hand ingekleurd (zie bijvoorbeeld de Atlas Ortelius en de Atlas de Wit). Dat is een tijdrovende en kostbare manier van werken en er wordt veel geëxperimenteerd met mogelijkheden om in meer kleuren te drukken.

Admirandorum quadruplex spectaculum Johannes van Call Keizersgracht Amsterdam

De Keizersgracht in Amsterdam met de Westerkerk, folio 61r.

In 1688 vraagt Jan Teyler uit Nijmegen octrooi aan voor een nieuwe manier van drukken in meerdere kleuren tegelijk. Deze techniek wordt de ‘à la poupée-techniek’ genoemd, naar de linnen rollen waarmee de inkt op de platen aangebracht wordt (in het Frans ‘poupée’). In feite wordt de prent op de koperplaat met verschillende kleuren ingekleurd volgens een vast patroon: blauw voor lucht en water, groen voor bomen, bruin voor huizen, rood of blauw voor daken. Daarmee kan één afdruk gemaakt worden. Daarna begint het hele karwei opnieuw. Deze methode is bijna net zo omslachtig als met de hand inkleuren.

De techniek is al langer bekend, maar Teyler werkt hem verder uit en geeft er meer bekendheid aan. Hij maakt ook van veel bestaande koperplaten nieuwe afdrukken in kleur. Op de afbeeldingen is te zien dat zijn techniek een fraai effect heeft op de afbeeldingen: de bruine gebouwen, rode daken en lommerrijke bomen steken prachtig af tegen de blauwe luchten en het water. De taferelen worden er levendig van.

Admirandorum quadruplex spectaculum Johannes van Call IJ Amsterdam

Het IJ in Amsterdam, gezien vanaf het Tolhuis, folio 55r.

De zonovergoten wereld van Van Call

De prenten van Van Call tonen een mooie wereld. De straten zijn schoon en de gebouwen staan er keurig bij. De mensen die langs de straten en kades lopen zijn goed gekleed en dragen brede hoeden. Maar een heel enkele keer komt iets in beeld dat wijst op armoede, zoals een bedelaar (zie de plaat hieronder, helemaal vooraan in de schaduw).

Admirandorum quadruplex spectaculum Johannes van Call Voorhout Den Haag

Het Voorhout in Den Haag. Bij hoge uitzondering is hier een bedelaar te zien die een aalmoes vraagt aan twee rijk geklede heren (folio. 53r).

De taferelen lijken op zonovergoten zondagmiddagen waarop alleen maar wolken verschijnen om de tekening extra levendig te maken. Een enkele keer komt een trekschuit langs, maar verder wordt er niet gewerkt, alleen maar gewandeld. De rust is weldadig.

Admirandorum quadruplex spectaculum Johannes van Call Hamerstein

Hamerstein aan de Rijn. Onderaan een trekschuit die door drie paarden wordt getrokken (folio 15r)

Het Viervoudig schouwspel van wonderen en de KB

De KB kan Admirandorum quadruplex in 1993 aankopen van mevrouw A.B. Loosjes-Terpstra. Ze wil graag dat dit boek in de KB terecht komt omdat ze voor haar proefschrift Moderne kunst in Nederland 1900-1914 (Utrecht 1958) intensief gebruik heeft kunnen maken van de collectie. De KB krijgt ook het schrift met de resultaten van haar onderzoek (aanvraagnummer 79 E 22). Het boek met de kleurrijke gravures komt waarschijnlijk uit de familie van de echtgenoot van mevrouw Loosjes.

De KB heeft ook een exemplaar in zwart-wit (KW 234 M 20). Vergelijking tussen beide exemplaren laat goed zien hoe groot het verschil is.

Admirandorum quadruplex spectaculum Johannes van Call Vijverberg Den Haag

Korte Vijverberg, Den Haag

Admirandorum quadruplex spectaculum Johannes van Call Vijverberg Den Haag

Korte Vijverberg, Den Haag

Beschrijving van het boek

Admirandorum quadruplex spectaculum / delectum, pictum, et aeri in cisum, per Johannem van Call. Petrus Schenck fecit, et exc: Amstelaedami ..., ca. 1694-1697
Signatuur KW 2211 B 24.

Literatuur

J.A. van Beers [et al.], Johannes Teyler. Nederlandse kleurendruk rond 1700. Nijmegen 1961.
Marrigje Rikken, 'Vroege kleurendruk in Amsterdam. Een onbekend zeventiende-eeuws plaatwerk van Carel Allard', in: De Boekenwereld, 24 (2007/08) 4, p. 202-226.
Marieke van Delft, ‘Admirandorum quadruplex spectaculum’, in: Stijl. Bijzondere aanwinsten van de Koninklijke Bibliotheek tijdens het directoraat van Wim van Drimmelen. Den Haag 2008.
I.H. van Eeghen, 'Petrus Schenk en zijn "Afbeeldinge der voornaamste gebouwen van Amsterdam"', in: Amstelodamum, 66 (1974), p. 117-136.
G.S. Keyes (comp.) en K.G. Boon (ed.), Pieter Schenck. Amsterdam 1981. (Hollstein's Dutch and Flemish Etchings, Engravings and Woodcuts ca. 1450-1700; 25).
Ad Stijnman, Engraving and etching 1400-2000. A history of the development of manual intaglio printmaking processes. London/Houten 2012, p. 347-355.