De verzameling geschiedenissen van Troje

Le recueil des histoires de Troyes oftewel De verzameling geschiedenissen van Troje is een spectaculair boek. Het is gedrukt in Haarlem aan het einde van de vijftiende eeuw en bevat 48 prachtige houtsneden.

Op deze pagina vindt u een algemene inleiding tot De verzameling geschiedenissen van Troje. Wilt u direct naar het gedigitaliseerde boek? Klik dan op de link in dit plaatje:

Troje

Dit boek is een zogenaamde incunabel, een boek gedrukt in de eerste halve eeuw nadat de boekdrukkunst rond 1450 was uitgevonden. Het gaat over de geschiedenis van Troje – maar niet zoals wij die via Homerus kennen. Het werk bestaat uit drie delen. In de eerste twee delen is de Griekse held Hercules eigenlijk de hoofdpersoon. Pas in het derde boek ontmoeten we de geschiedenis van Troje zoals wij die kennen. Daarin staat ook een afbeelding van het Paard van Troje, de list waarmee de Grieken de stad wisten te veroveren.

Paard van Troje, fol. 183v

Paard van Troje, fol. 183v

Bourgondië

De eerste twee delen werden geschreven door Raoul Lefèvre, iemand uit de kringen van Philips de Goede. Hij schreef over Hercules, niet zozeer om die verhalen te vertellen, maar als rechtvaardiging van de heerschappij van het Huis Valois-Bourgondië. Lefèvre wilde de grootheid van Hercules en Troje op hen laten afstralen door hen te verbinden met de verhalen van Troje en Hercules. Die laatste zou het Huis Valois zelfs gesticht hebben. Lefèvre schreef het boek in 1464 en de eerste jaren bestonden er alleen handschriften van deze tekst.

Hercules verovert Troje, fol. 78 recto

Hercules verovert Troje, fol. 78 recto

Propaganda

De Franse en Nederlandse tekst werden in 1485-1486 voor het eerst gedrukt, in Haarlem, ver van het Bourgondisch/Habsburgse hof. Toch is dat geen toeval. Het was een onrustige periode in de Nederlanden. In 1477 was Karel de Stoute gesneuveld. Toen ook zijn dochter Maria van Bourgondië overleed werd haar man Maximiliaan van Oostenrijk regent voor hun jonge zoontje, de latere Philips de Schone. Daartegen kwamen de Nederlanden in verzet. In 1485 was dat verzet net neergeslagen maar het regentschap van Maximiliaan kon nog wel wat ondersteuning gebruiken. Deze tekst was daar heel geschikt voor.

Hercules vecht met de Hydra van Lerna, die het hoofd en de armen van een man heeft, fol. 109 verso

Hercules vecht met de Hydra van Lerna, die het hoofd en de armen van een man heeft, fol. 109 verso

Jacob Bellaert

Het boek werd gedrukt door Jacob Bellaert. Hij was afkomstig uit Zierikzee en had het vak geleerd bij Gheraert Leeu in Gouda. Leeu maakte ook vaak boeken met houtsneden en dat heeft Bellaert in ieder geval van hem afgekeken. In het begin gebruikte hij nog illustratiemateriaal van Leeu, maar al snel kwam er een houtsnijder naar Haarlem die geweldige houtsneden wist te maken. De naam van deze persoon kennen we niet. Hij wordt de ‘Meester van Bellaert’ genoemd.

Een Bourgondische pers?

Het verhaal van de pers van Bellaert is wel bijzonder. Bellaert was maar tweeënhalf jaar in Haarlem werkzaam, van eind 1483 tot 1486. Een pers beginnen vraagt veel kapitaal. Er wordt gedacht dat zijn pers gefinancierd werd door twee rijke Haarlemse burgers, Jacob van Cats en Claes van Ruyven. Die waren beiden in dienst van de Bourgondiërs. Zij zullen ook mede bepaald hebben wat Bellaert drukte en hebben ongetwijfeld dit boek van Lefèvre op het programma gezet. En nog een ander boek van hem over Jason en de Argonauten, waar Hercules ook in voorkomt. Bellaert maakte van beide teksten zowel een Franse als een Nederlandse uitgave. Het boek kon dus zowel in het Noorden als in het Zuiden gelezen worden.

Auteur Raoul Lafèvre biedt het boek aan, aan Maximiliaan: fol. 1 verso

Auteur Raoul Lefèvre biedt het boek aan, aan Maximiliaan: fol. 1 verso

Houtsneden

Ook de houtsneden vallen in het Bourgondische programma. De ‘Meester van Bellaert’ kwam uit Brugge en had daar het vak geleerd. In Brugge waren de Bourgondiërs en hun opvolgers de Habsburgers prominent aanwezig en de ‘Meester van Brugge’ is qua stijl door hen beïnvloed. In de geschiedenissen van Troje staan 33 verschillende houtsneden; acht daarvan komen ook al voor in het boek over Jason. Overigens zijn sommige houtsneden meerdere keren afgedrukt, in totaal telt het boek er 48. Het boek opent met een houtsnede waarop Lefèvre zijn boek aanbiedt aan Maximiliaan. Symbolisch wordt hier het idee van Troje overgebracht naar de Habsburgse heersers. Dezelfde houtsnede werd ook gebruikt in het boek over Jason en de Argonauten. Hierop is ook de betrokkenheid van Claes van Ruyven te zien. Aan de boom op de achtergrond hangt zijn wapenschild.

Heel zeldzaam boek

Deze twee boeken van Lefèvre, gedrukt door Bellaert, zijn heel erg zeldzaam. Van het boek over de geschiedenis van Troje zijn maar vijf exemplaren bewaard gebleven: drie van de Franse en twee van de Nederlandse. Van het boek van Jason kennen we nog zeven exemplaren: vijf Franse en twee Nederlandse editie. En geen van deze uitgaven was in Nederland, terwijl het gaat om een van de mooiste in Nederland gedrukte werken en om de allermooiste houtsneden van Bellaert! Al heel lang aasde de Koninklijke Bibliotheek erop een van deze werken te verwerven, maar dat was tot nu toe niet gelukt. Dat werd door onderzoekers wel ervaren als een gemis. Daarom is het grandioos dat dit werk nu terug is in Nederland, in een openbare collectie waar iedereen het kan raadplegen.

Aankoop

De Koninklijke Bibliotheek kon dit boek op 16 juni 2018 aankopen op een veiling bij het Parijse veilinghuis Drouot met steun van de B.H. Breslauer Foundation, de Vereniging Vrienden van de Koninklijke Bibliotheek en het Mondriaan Fonds.

Beschrijving

Raoul Le Fèvre, Le recueil des histoires de Troyes. [Haarlem: Jacob Bellaert, 1485-1486]. ILC 1420.Beschrijving in de OPC

Literatuur

  • Ina Kok, Woodcuts in Incunabula Printed in the Low Countries. Houten 2013, p. 373-376.
  • Marc Rudolf de Vrij, Bruges in Haarlem. The Master of Bellaert and the illustrations in Jacob Bellaert’s editions of Raoul Lefèvre’s Histoire de Jason and Recueil des Histoires de Troyes. Hilversum 2017.
  • Claudine Lemaire e.a., De vijfhonderdste verjaring van de boekdrukkunst in de Nederlanden. Brussel 1973. Tentoonstellingscatalogus.