F

Niet alleen letterontwerpers maken letters. Onder anderen kunstenaars en illustratoren doen dat ook – hoewel er over het begrip ontwerpen dan te discussiëren is. Zijn de letters van Joost Swarte illustraties, net als zijn tekeningen, of is het kalligrafie? Heeft hij zijn letters geschreven of getekend? Ik kies voor het laatste. Zorgvuldig heeft hij zijn pen bewogen, zoals hij ook voor zijn beelden doet – letters als directe uitkomst van samenwerking tussen hand, pen en hoofd, zonder correcties achteraf (afgezien van een enkele). Toegegeven, zo gaat schrijven ook. Het verschil tussen schrijven en tekenen kan klein zijn.

Ontwerpen gaat anders; de letters worden dan indirect gevormd, met veel corrigeren, bijbuigen, aanpassen, omvormen, enzovoort. De twee processen, het direct en indirect vormen van letters, kun je organisch en synthetisch noemen. Een kalligraaf gaat organisch te werk wanneer niet achteraf met een penseel of pen de direct geschreven letters hier en daar worden bijgewerkt. Wat doorgaans lettertypes genoemd worden (zoals Times, Georgia, Helvetica of Gill Sans), die zijn ontworpen en geheel en al synthetisch. De letters daarvan zijn meestal gevormd als contouren die veelvuldig zijn aangepast. Eigenlijk bestaan er geen organische lettertypes (of drukletters – hoewel dat een lastige term is nu dergelijke letters veelvuldig op schermen verschijnen. Typografische letters dan?).

Intussen zijn de letters van Joost Swarte formeel. Dat wil zeggen dat ze op een vaste wijze zijn gevormd en een aantal kenmerken nagenoeg identiek zijn en regelmatig zijn herhaald. Het is het soort letters dat in stripboeken spraakballonnen vult – alleen kapitalen, smal, monolineair, hier en daar iets achterover hellend en licht inconsistent in vorm en detaillering. Daarmee is een tekst uit handen van Joost Swarte een tekening, de illustratie van een tekst.

Gerard Unger

  • Jopo in mono / [muziek en tekst] Fay Lovsky ; [tek. en ontwerp] Joost Swarte. - Amsterdam : Oog & Blik, 1992 – depotex. 2102186
    Lettertype: Lettertype getekend door Joost Swarte