f

De zesde letter van het alfabet, de f, lijkt in het gotische boekschrift sterk op de staande- of lange-s. Alleen het horizontale dwarsstreepje van de f maakt het noodzakelijke verschil: zie bijvoorbeeld in regel 4 van de uitsnede zowel de f als de staande-s: ‘foy fait son pelerinage’. In goed uitgekristalliseerd boekschrift – evenals in goed ontworpen drukletters – bestaat een heldere oppositie tussen de verschillende lettervormen. Letters die te veel op elkaar lijken, zorgen alleen maar voor verwarring bij de lezer. De onderlinge verschillen hoeven niet groot te zijn, het lezend oog heeft meestal aan kleine verschillen genoeg om een letter razendsnel en correct te kunnen identificeren. Zo onderscheidt in dit handschrift de rechte stok van de gotische l met bovenaan een dun haarlijntje naar links de letter duidelijk van de staande-s en de f, die beide bovenaan een ‘vlag’ naar rechts hebben (zie nu de l in ‘pelerinage’). Aan de onderzijde daarentegen verschillen deze staande-s, f en l niet of nauwelijks. Veel letters in dit fraai gestileerde gotische schrift hebben een identiek ‘voetje’, gevormd doordat de verticale lijn bijna onderaan een duidelijke knik naar rechts maakt; zie in dit handschrift de f, i, l, de rechte- of stok-r en de staande-s. Sommige letters hebben twee of drie voetjes: n, m, terwijl de twee pootjes van de gotische u niet zelden ook van een voetje zijn voorzien (in regel 7 van de uitsnede heeft alleen de eerste neerhaal van de eerste u in het woord ‘jusques’ een voetje, de andere verticale pennestreek en de twee lijntjes van de tweede u hebben eerder een diagonale schreef dan een voetje, de scherpe knik naar rechts ontbreekt).

Toch staan de letters in dit luxe boek ondanks hun voetjes niet op de regel. De tekst is letter voor letter op knappe wijze precies tussen de regels geschreven. Dit extra staaltje van vakmanschap laat zien dat we met schrift van hoog niveau te maken hebben. De hoge kwaliteit geldt in feite voor dit boek als geheel. De tekst, La Cité de Dieu, is een Franse vertaling van De Civitate Dei (Over de stad van God) van de H. Augustinus. Dit werk is in de Middeleeuwen zeer belangrijk en invloedrijk geweest. De wijze waarop de lay-out, het schrift, de geschilderde miniaturen en randdecoraties zijn uitgevoerd laat zien dat ook de anonieme eerste bezitter van dit handschrift belangrijk en invloedrijk geweest moet zijn; in elk geval was hij zeer vermogend.

Overigens, in sommige middeleeuwse boekschriften staan letters als de f en de s niet op de regel of tussen de regels, maar doorsnijden zij de schrijflijn naar onderen (zie de ‘bourgondische’ lange-s in deze reeks).

Jos Biemans

  • Hs. 72 A 22, fol. 6r. Vroeg in de vijftiende eeuw werd dit schitterende handschrift in Parijs geschreven en verlucht. Het bevat de Franse vertaling door Raoul de Presles van De Civitate Dei door kerkvader Augustinus (354-430); (bladmaat 423 x 330 mm).