q

De hoofdletter Q is een heerlijke letter om te schrijven! De brede pen die in de Late Middeleeuwen werd gebruikt voor het produceren van boekschrift kan zowel brede als uiterst dunne lijnen maken. Ronde vormen zijn voor kopiisten met een artistieke aanleg altijd een uitdaging tot sierlijkheid. In plaats van zware, soms lompe letters kan men met een soepele pen en hand ook elegante letters schrijven. Het ‘staartje’ aan de Q kan deze letter iets zwierigs of speels geven en als de staart ver naar rechts is doorgetrokken onder de onvermijdelijke u en daaropvolgende letters kan een Q soms zelfs iets monumentaals krijgen. Bij de kleine letter q biedt de staart minder mogelijkheden, het is een stijve verticale haal omlaag geworden (zie de op één na onderste regel en de laatste regel van de uitsnede).

In het Latijn zijn q en Q geen zeldzame letters, integendeel. Is dat de reden dat de kopiist van dit prachtige handschrift de Q niet steeds op dezelfde manier wilde schrijven? In zijn schrift – en in de hier getoonde opening – komen minstens vier varianten van de Q voor. Het hier enigszins afgeplatte O-vormige deel van de letter wordt altijd opgebouwd uit twee halve cirkelvormige delen: de eerste van boven naar rechtsonder, de andere van boven naar linksonder, met de staart naar rechts eraan vast (zie op de rechterbladzijde de Q aan het begin van de achtste regel). Het rechter lijndeel kan ook met een heel dun sierlijk haarlijntje onder de schrijfregel naar beneden zijn doorgetrokken; de staart naar rechts wordt dan apart aangebracht (zie op dezelfde bladzijde de Q aan het begin van de vierde regel). Deze twee vormen van de Q hebben bovendien in het hart van de letter enkele haarlijntjes die de ruimte wat opvullen. De Q in regel vier op de linkerbladzijde laat op het knooppunt van dergelijke sierlijntjes een verdikking zien, een soort sierlijke punt.

Ten slotte de Q die aan het begin van deze bijdrage staat. Daar zit de variatie niet in het rechter lijndeel maar in het linker deel. Na het eerste ronde lijnstuk is bovenaan een verticaal lijntje getrokken dat niet alleen het linker deel van de letter openbreekt maar tegelijk ook zorgt voor een fraaie invulling van het hart van de letter. Als zo vaak geldt dat genieten van schrift vooral een kwestie is van goed kijken. Lezen kan altijd nog.

Jos Biemans

  • Hs. 74 G 2, fol. 92r. Fraai gedecoreerd gebedenboek in het Latijn en deels in het Frans, in 1494 vervaardigd in West-Vlaanderen, mogelijk in Brugge, waar het in elk geval is verlucht en ingebonden (bladmaat 126 x 91 mm).