T

Transsylvanië. Nicolaas Kis (1650–1702), een Transsylvanische theoloog en pedagoog, kwam in 1680 naar Amsterdam, in opdracht van de protestante kerk, om het drukken van de bijbel in zijn taal te begeleiden, naar het voorbeeld van de Statenvertaling. Kis had zich gerealiseerd dat drukken en de verspreiding van drukwerk voor zijn land van groot belang waren. Daarom besloot hij alles zelf te leren: zetten, drukken en ook letters maken.

Als leerling van – waarschijnlijk – Dirk Voskens werd hij een van de beste stempelsnijders van de 17e eeuw. Een bijkomende reden om alles zelf te doen was waarschijnlijk dat hij te weinig geld had meegekregen. Onderweg naar huis heeft hij matrijzen verkocht, die terecht zijn gekomen bij de gieterij van voorheen Anton Janson in Leipzig. Zo werden de letters van Nicolaas bekend als de Janson.

Bij terugkeer in Transsylvanië kreeg Kis veel kritiek op zijn werk en stuitte hij op heftige jaloezie. Dat is schrijnend, te meer omdat tijdens zijn negen-en-een-halve jaren in Amsterdam Kis al ver over de Hollandse grenzen bekend was. Hij heeft onder andere de eerste Georgische drukletters gesneden en kreeg van Cosimo III de Medici de uitnodiging naar Florence te komen om een drukkerij te leiden. Desondanks besloot hij naar zijn vaderland terug te keren en naar een koude ontvangst. Ook zijn latere werk als bestrijder van analfabetisme bezorgde hem vijanden.

Hoewel hij zich moedig verdedigde en als pedagoog naam maakte, heeft de vergetelheid hem toch weten te overmeesteren. Pas in 1954 is door Harry Carter en George Buday geopperd dat die prachtige letters niet het werk van Janson konden zijn en een andere maker moesten hebben. En in de jaren daarop kreeg Nicolaas Kis zijn letters en faam weerom. Het is wat wrang dat zijn letterontwerp desondanks nog altijd Janson heet – maar de erkenning is er.

Gerard Unger

  • Pennen & penselen: een ontmoeting / Samenstelling en redactie Margot Fretz, Liesbeth Jans. Uitgegeven door Hermen Molendijk Stichting / Centrum Beeldende Kunst te Amersfoort in 1994.
    Signatuur: NL 79 A 4103