U

Een eponiem is een woord of een benaming afgeleid van een eigennaam, zoals Van Diemen’s Land of de ziekte van Lyme (genoemd naar een plaats in de staat Connecticut in de VS). Ook de typografie kent eponiemen, zoals Garamond-achtigen of Didot-Bodoni-achtigen, of in het Engels Aldine, naar Aldus Manutius. Zojuist heb ik ‘eponiem’ opgezocht in de Van Dale en de uitleg voorgeschoteld gekregen in de Lexicon van Bram de Does* (1934), het lettertype waarom het in deze column draait, met de letter u.

Lees je in Bram de Does, letterontwerper & typograaf (2003) over het ontstaan van de Lexicon, dan lukt het niet hieraan meteen een eponiem te hechten. Er zijn herinneringen in te vinden aan zijn eigen Trinité (1982), waarin weer de Romanée (1928) van Jan van Krimpen heeft meegespeeld. De ontwerper heeft voor de romein van de Lexicon gekeken naar een bijbelletter, de Angelus (1953) van John Peters, gemaakt voor de Cambridge University Press (en uitgebracht door Monotype) en hij heeft gekeken naar kleine letters van Robert Granjon (die in deze serie columns bij de q al een rol heeft gespeeld), naar diens Petit Texte van rond 1570. En voor de cursief is Bram de Does te rade gegaan bij creaties van J. M. Fleischmann, zoals die zijn te vinden in de proef van de Lettergieterij Enschedé uit 1768, en bij cursieven van alweer Robert Granjon van rond 1565.

De Lexicon is geen revival, geen verzameling van details of een mengelmoes van diverse historische invloeden. Het is een prachtig lettertype dat in woordenboeken z’n rol met verve vervult (ook in de krant, NRC-Handelsblad), het opzoeken van een woord als eponiem tot een plezier maakt en één en al Bram de Does is. Het is zijn hand van tekenen en van calligraferen, zijn blik en zijn ideeën van wat een goed lettertype is, die de Lexicon z’n uiteindelijke vorm hebben gegeven. Dus: de Lexicon is een De-Does-achtige.

Onder de u is in de Van Dale het eponiem ‘ulster’ te vinden als inmiddels verdwenen benaming voor een lange, dikke overjas, ooit gemaakt van een stof afkomstig uit Ulster (Noord-Ierland).

Gerard Unger

  • Woordenboek van medische eponiemen / door T. Beijer en C.G.L. Apeldoorn. Bohn Stafleu Van Loghum, Houten, 1996. Lettertype: Lexicon (1995) van Bram de Does.
    Signatuur: 4093145 (depotexemplaar)