V

De achttiende eeuw is voor de geschiedenis van het letterontwerpen een langgerekte overgang van klassiek naar modern. Deze terminologie klopt eigenlijk helemaal niet. In het Engels heet klassiek old face en modern modern face. Wij hebben daarvoor geen goede termen, maar het is een troost dat de Engelse benamingen evenmin helder zijn.

Aan het begin van de achttiende eeuw staat de Romain du Roi, het lettertype voor Lodewijk XIV, en aan het einde van die eeuw de letters van de familie Didot en Bodoni. Dat is de moderne tak – inmiddels klassiek. Het eerdere model is het duidelijkst vertegenwoordigd door de letters van Claude Garamond, die tot ver in de achttiende eeuw gebruikt zijn (met aangepaste kapitalen). Diens letters hebben driehoekige schreven, geleidelijke overgangen van dik naar dun, een gematigd verschil tussen dik en dun en de dikste punten van bogen liggen boven en onder de middens daarvan. Bij Didot en Bodoni zijn de schreven vlak, gaan dunne delen snel over in de dikke, is het contrast groot en liggen de dikste punten van bogen in het midden daarvan.

Fleischmann zit er tussenin. Deze v heeft dunne horizontale schreven en een hoog contrast, maar meerdere letters hebben nog driehoekige schreven en bij sommige bogen liggen de dikste punten boven en onder de middens. Bij Fleischmanns o liggen die op het midden. Johann Michael Fleischmann (1701–1768) heeft een mix gesneden. John Baskerville was een Engelse tijdgenoot van Fleischmann en heeft zijn eigen overgangsletters gemaakt, duidelijk modern in vergelijking met de letters van zijn voorganger William Caslon en consequenter in vormgeving dan de letters van Fleischmann.

Pierre Simon Fournier, de Franse tijdgenoot van Fleischmann, was kritisch: Fleischmann zou meer koopman dan kunstenaar geweest zijn, omdat hij trachtte zo veel mogelijk letters op een pagina te krijgen in plaats van pure schoonheid na te streven – volgens Founier typisch Hollands. Weliswaar was Fleischmann Duitser van geboorte, maar hij werkte vanaf ongeveer 1728 in Nederland. Zuinigheid is niet per se verkeerd en Fournier heeft zelf letters gemaakt ‘dans le goût Hollandois’ – in directe navolging van Fleischmann.

Gerard Unger