w

De w is een letter die oorspronkelijk niet voorkwam in het Latijn en dus evenmin in ons alfabet. Maar omdat vanaf de achtste eeuw in enkele volkstalen, zoals het Oudgermaans en het Oudengels wel een w-klank gebruikt werd, moest daarvoor een teken worden bedacht, althans in het Latijn want deze volkstalen werden in die tijd weliswaar al gesproken maar pas later ook geschreven. Dat teken werd een dubbele-v: vv, toen geschreven als uu. De Engelsen gebruikten aanvankelijk het rune-teken ‘wynn’, maar gingen uiteindelijk rond 1300 toch over op de dubbele-v of liever, zoals gezegd, de dubbele-u (voor de keuze van de puntige of de ronde vorm, zie onder en bij de letter v). Dit verklaart waarom zij – overigens net als de Fransen – tot op de dag van vandaag de letter-w aanduiden als ‘double-u’.

De hier gereproduceerde w is meestal een dubbele-v en soms een vu, aaneengeschreven als een ligatuur, dat wil zeggen als één teken. Vergelijk bijvoorbeeld de woorden met een enkele-v, zoals ‘van’ en ‘vanden’ [=van de] in bijgaande uitsnede. De keuze voor de puntige v-vorm en niet de ronde u-vorm wordt in dit soort laatmiddeleeuwse handschriften meestal bepaald door de positie van de letters: aan het begin van een woord of binnen een woord. In de bovenste regels van de uitsnede, met een deel van het bijbelverhaal over Simson of Samson die aan Delila [hier: ‘Dalida’] verklapt dat zijn kracht in de lengte van zijn haar schuilt en dat hij daarom zijn hoofdhaar niet wil laten knippen of scheren, lezen we de volgende zinnen:

Want ic bin nazareus dats den heer geconsacreert wt mijnre moeder buuc. Worde mijn hoeft gescoeren soe soude mijn starcheit van my gaen’.

De door mij vetgedrukte woorden laten een dubbele-v zien die als een w moet worden geïnterpreteerd en uitgesproken: ‘Want’ en ‘Worde’ [=werd]; de uitsnede laat meer voorbeelden zien. De twee door mij gecursiveerde woorden moeten in het Middelnederlands worden uitgesproken als ‘uut’ [=uit], respectievelijk ‘buuk’ [=buik]. Hieruit blijkt dat de context bepalend is voor de interpretatie van de dubbele-v als uu of als w. Dat maakt het lezen van deze handschriften voor iemand die dat niet gewend is, lastig. Tegenwoordig is de dubbele-v geen ligatuur meer, maar gewoon één letterteken dat ook met één toets op het toetsenbord van de pc gerealiseerd wordt.

Jos Biemans

  • Hs. 78 D 38, deel I, fol. 152v. Een tweedelige, luxueus uitgevoerde en rijk met miniaturen geïllustreerde ‘Utrechtse Bijbel’ in het Middelnederlands, vervaardigd in Utrecht omstreeks 1430 (bladmaat 400 x 302 mm).