xps

Een cryptische lettercombinatie: een x, een p, een u en een s, met ongeveer midden boven deze letters een horizontaal streepje. Het streepje geeft aan dat we te maken hebben met een abbreviatuur of afkorting. Om precies te zijn, het gaat hier om een contractie of samentrekking, wat er gelezen moet worden telt dus meer letters dan alleen deze vier.

De inhoud van dit fascinerende handschriftje bestaat uit getijden, gebeden die op vaste uren of tijden van de dag door leken kunnen worden gelezen. De teksten stimuleren tot nadenken over de juiste leefwijze, verdiepen het besef dat Jezus zijn leven heeft gegeven voor de redding van de gelovigen en roepen de hulp in van Jezus’ moeder, Maria, van de Heilige Geest en tal van heiligen om op het rechte pad te blijven en het eeuwige leven te verwerven. De kleurrijke miniaturen illustreren letterlijk de inhoud van de teksten. Hier maakt de afbeelding van Lazarus die door Jezus uit het graf wordt opgewekt aanschouwelijk dat er hoop is voor wie in Gods zoon gelooft. De fraaie gouden initialen en de schitterende illustraties maken overigens duidelijk dat dit boekje niet alleen uit devotionele maar minstens evenzeer uit kunstlievende overwegingen gemaakt is!

De gebeden zijn in het Middelnederlands en uit de context wordt duidelijk waar de vier cryptische letters voor staan:

         Van sancte lazarus   
         Onse here jhesus xpūs sach die susteren lazari screyende bi den graue (=grave).

Bedoeld is uiteraard ‘jhesus christus’, maar daarmee is de combinatie xpus nog niet verklaard. Het woord ‘christus’ is Grieks en behoort tot de nomina sacra of ‘heilige namen’. In vroege Griekse bijbelteksten werden godsnamen soms verkort geschreven. De verkorting van ΧΡΙΣΤΟΣ (christos of gezalfde) kon bestaan uit de Griekse letters chi-rho-sigma: ΧΡΣ (de ch van ‘chi’ moet worden uitgesproken als de ch in het Duitse woordje ‘ich’). In Latijnse teksten en in sommige middeleeuwse volkstalen zoals het Middelnederlands werd deze combinatie vaak gehandhaafd, zij het geschreven in kleine letters: χρς. In de praktijk echter noteerde men drie vertrouwde Latijnse letters die sterk leken op de Griekse letters, dus een x, een p en een s: xps. Om naamvallen te kunnen aanduiden – vergelijk de genitief ‘lazari’ voor ‘van lazarus’ – werd een u toegevoegd zodat er ondubbelzinnig niet ‘christi’ of ‘christo’ maar ‘christus’ staat, de eerste naamval of nominatief, want ‘jhesus christus’ is immers het onderwerp van de geciteerde zin.

Jos Biemans

  • Hs. 79 K 2, fol. 61r (p. 121), Getijdenboek in het Middelnederlands, omstreeks 1430-1435 geschreven en geïllustreerd door een van de meesters van Zweder van Culemborg, werkzaam te Utrecht (bladmaat ca. 116 x 84 mm).