Biblia pauperum (1460-70)

De 'Biblia pauperum', letterlijk 'Armenbijbel', is een voorbeeld van een zogenaamd blokboek dat uit hout werd gesneden. De datering is een schatting: tussen 1460 en 1470.

De Biblia pauperum of, letterlijk vertaald, de 'Armenbijbel' is geen bijbel en ook niet voor de armen bedoeld. Het is een gecompliceerde presentatie in tekst en illustraties van op elkaar betrekking hebbende scènes uit het Oude en Nieuwe Testament. Op de afbeelding zijn dit de doop van Jezus door Johannes in het centrum, met links daarvan Mozes die het Joodse volk wegvoert uit Egypte en de achtervolgende Egyptenaren die worden opgeslokt door de Rode Zee. Rechts keren Jozua en Kaleb rijk beladen terug van hun verkenningstocht aan de overkant van de Jordaan.

Biblia pauperum. [Nederland, omstreeks 1460-1470]. 2º, 40 (-2) folia. - Herkomst: collectie Tongerlo, 1828. - 168 E 1:2, fol. i

Biblia pauperum. [Nederland, omstreeks 1460-1470]. 2º, 40 (-2) folia. - Herkomst: collectie Tongerlo, 1828. - 168 E 1:2, fol. i

Over 'blokboeken' en andere boeken

In de tweede helft van de vijftiende eeuw bestonden er naast elkaar drie manieren om boeken te maken: schrijven, drukken met losse letters en drukken van in hout gesneden pagina's. Handschriften of codices werden door een kopiist geschreven in één exemplaar. De uitvinding van Johannes Gutenberg om met losse metalen letters te drukken maakte het mogelijk eenzelfde tekst in korte tijd in een paar honderd exemplaren en aan het eind van de vijftiende eeuw soms in een veelvoud daarvan te vermenigvuldigen.

De derde soort, de blokboeken, ligt naar de omvang van de oplage tussen de handschriften en de wiegendrukken in. Blokboeken werden gemaakt door zowel de tekst als de illustraties in een houtblok te snijden. Op het ingeïnkte houtblok werd een vel papier gelegd, waarna een afdruk gemaakt werd door over het papier te wrijven. Omdat de inkt op waterbasis door het papier heen sloeg, werd dat maar aan één zijde bedrukt. De blanco achterkanten van de bladen werden dan vaak tegen elkaar geplakt.

Het blokboek van de Biblia pauperum

Blokboeken zijn zeer schaars overgeleverd. Toch staan er van de Biblia pauperum meer dan 120 exemplaren of fragmenten opgesomd in de catalogus van de tentoonstelling Blockbücher des Mittelalters in 1991 in het Gutenberg-Museum in Mainz. De overgeleverde exemplaren behoren echter tot verschillende edities of staten. De chronologische volgorde hiervan staat niet vast, omdat de datering van blokboeken zeer problematisch is. Op grond van papieronderzoek is men voor de Nederlandse blokboeken tot een datering tussen 1460 en 1470 gekomen. Omdat in het exemplaar van de Koninklijke Bibliotheek de bladen tegen elkaar geplakt zijn, is het moeilijk de watermerken te zien. In de 38 aanwezige bladen (er ontbreken er twee van de veertig) kan elf maal een ankerwatermerk onderscheiden worden.

Literatuur

Biblia pauperum: a facsimile and edition (ed. A. Henry). Aldershot 1987
Blockbücher des Mittelalters. Mainz 1991.