Een nieu Geusen lieden boecxken

"Geuzen" (van het Franse woord "gueux", bedelaar) werd in 1566 als erenaam aangenomen door de protestantse, prinsgezinde opstandelingen die, behalve Den Briel innemen, de Gorkumse martelaren vermoorden, en alles doen wat men van rebellen en partizanen kan verwachten, ook liederen zongen. Deze liederen werden natuurlijk in de eerste plaats van mond tot mond verspreid, maar al spoedig ook gedrukt op losse blaadjes, die door marskramers werden uitgevent. Er moeten vrij snel verzamelbundeltjes van zijn gedrukt, waarvan de oudste echter niet bewaard gebleven zijn. Immers, de mededelingen 'eensdeels onderwylen in druck wtghegaen' en 'Nu nieulick vermeerdert ende verbetert' op het hier afgebeelde titelblad van de oudst bewaarde druk doen tenminste twee eerdere edities veronderstellen. Deze druk bevat 87 liederen van zeer verschillend karakter: historische vertellingen, politieke en antikatholieke satire, opwekkingen tot verzet, en zuiver religieuze liederen, klachten en vermaningen. Het bekendste lied maakt deel uit van de groep liederen die opwekken tot volharding in de strijd tegen de Spaanse tirannie: het Wilhelmus. Literair stijgen de teksten zelden uit boven het niveau van rederijkerij, waaruit de meeste met name bekende auteurs dan ook stamden, hoewel de bundel ook bijdragen bevat die worden toegeschreven aan Dirck Volckertsz Coornhert en Philips Marnix van Sint Aldegonde (mogelijk de auteur van het Wilhelmus). De populariteit van het boek was groot en langdurig: er zijn meer dan dertig zestiende- en zeventiende-eeuwse herdrukken bewaard, meestal in slechts één of twee exemplaren, zodat het aantal drukken dat geheel verloren is gegaan aanzienlijk moet zijn geweest: er zal zowat ieder jaar een nieuwe druk zijn verschenen, vanaf 1616 vermeerderd met een tweede deel. De laatste dateert van 1687. Een wetenschappelijke tekstuitgave verscheen in 1924-1925. Tijdens de Duitse bezetting van 1940-1945 stond het Geuzenliedboek naar titel en inhoud model voor het Nieuw Geuzenliedboek, clandestien uitgegeven in mei 1941. In 1944 verscheen, eveneens clandestien, een herdruk van het liedboek van 1581.

Een nieu Geusen lieden boecxken waerinne begrepen is, den gantschen handel der Nederlantscher gheschiedenissen, dees voorleden iaeren tot noch toe ghedragen, [...] eensdeels nu nieu by-gheuoecht. 1581. 8º. 1714 E 20, titel-pagina en fol. 24v-25r

Een nieu Geusen lieden boecxken waerinne begrepen is, den gantschen handel der Nederlantscher gheschiedenissen, dees voorleden iaeren tot noch toe ghedragen, [...] eensdeels nu nieu by-gheuoecht. 1581. 8º. 1714 E 20, titel-pagina en fol. 24v-25r

Literatuur

Het Geuzenliedboek, naar de oude drukken uit de nalatenschap van Dr. E.T. Kuiper (ed. P. Leendertz jr). Zutphen 1924-1925
F. Kossmann, 'Geuzenliederen', in: Het Boek 15 (1926), p. 185-208
A.E.C. Simoni. Printing as resistance. Leiden 1990.