Het Wilhelmus

Het in 1570 geschreven Wilhelmus is volgens het Guinness Book of Records het oudste volkslied ter wereld. Toch is dat niet helemaal waar: het is het oudste lied dat tot volkslied gekozen werd. Officieel werd het pas in 1932 het volkslied van Nederland. Volksliederen, zoals ‘God save the Queen’ uit Engeland en de ‘Marseillaise’ uit Frankrijk ontstonden later in respectievelijk 1745 en 1792.

Ontstaan rond 1570

Het lied ontstond rond 1570 aan het begin van de Tachtigjarige Oorlog toen de Lage Landen in opstand kwamen tegen de Spaanse koning. Twee aanwijzingen geven aan dat het lied tussen 1568 en 1573 ontstaan is. De eerste aanwijzing is dat in regel 28-29 van het lied de dood van Graaf Adolf bij Heiligerlee wordt gemeld: ‘Graaf Adolff is ghebleven / In Vriesland in den slach’. Deze slag vond plaats in mei 1568. Als tweede aanwijzing is bekend dat het Wilhelmus bij het beleg van Haarlem (1573) werd gezongen door een Haarlemse soldaat. De Spanjaarden schoten vervolgens zijn been af.

Willem van Oranje

Het Wilhelmus gaat over Willem van Oranje, onze vader des vaderlands. Hij was de leider van de opstand tegen Spanje tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Na het verslaan van de Spanjaarden werd Nederland onafhankelijk. Het Wilhelmus is een propagandalied. Door de ik-vorm lijkt het alsof het de woorden van Willem van Oranje zelf zijn. Zo betuigt hij zijn trouw aan God en verklaart hij dat hij vecht uit diens naam; hij troost de ‘arme schapen’' die hij in zijn oorlog betrekt en hij betreurt zijn broer Adolf die, zoals eerder vermeld, sneuvelde bij Heiligerlee. En hij vergelijkt Nederland en Spanje met David en Saul. Was de kleine David niet uiteindelijk de overwinnaar?

Auteur

De opbouw van de tekst geeft aan dat de auteur van het Wilhelmus een getalenteerd rederijker (15e eeuwse amateurdichter) en een gelovig calvinist is. De beginletters van de vijftien coupletten van het lied vormen samen het acrostichon (lettervers) ‘Willem van Nassov’. Rederijkers maakten veel gebruik van zo’n acrostichon. Dat de auteur een calvinist was, blijkt uit een aantal strofen gerelateerd aan de Bijbel.

Het is niet zeker wie de werkelijke auteur is. Lang werd gedacht dat Filips van Marnix van Sint-Aldegonde (1540-1598) het geschreven had. Hij was een belangrijke raadgever van Willem van Oranje. Ook de filosoof en publicist Dirck Volckertsz. Coornhert wordt als auteur genoemd. Recent onderzoek toont aan dat psalmberijmer Petrus Dathenus (1531-1588) het lied geschreven heeft.

Melodie

Het Wilhelmus is geschreven op de melodie van een populair Frans marslied: ‘Chartres’. Tekstdichter en componist Adriaen Valerius zette het op een andere wijs. Deze versie staat beschreven in zijn belangrijkste werk ‘De Nederlandtsche Gedenck-klanck’(1626).

Geuzen

Opstandelingen tegen de Spaanse koning - Geuzen genoemd- zongen het Wilhelmus. Dit blijkt uit het feit dat het lied vaak in Geuzenliedboekjes is terug te vinden. De liederen in deze boekjes zijn heel verschillend van karakter: historische vertellingen, politieke en antikatholieke satire, opwekkingen tot verzet, zuiver religieuze liederen, klachten en vermaningen. De Koninklijke Bibliotheek in Den Haag is in bezit van een van de vroegste gedrukte Geuzenliedboekjes (1581). In dit boekje staan onder andere alle 15 coupletten van het Wilhelmus; ons Nederlandse volkslied.

Volkslied

Bij de oprichting van het Koninkrijk der Nederlanden ontstond behoefte aan een nationaal volkslied. Gedacht werd aan het Wilhelmus op de wijs van Valerius. Toch haalde deze versie het niet als volkslied. Weinigen kenden en begrepen de tekst. Men had grote moeite met ‘van Duytschen bloet’ en het godsdienstige karakter van het lied werd niet overal gewaardeerd. Ook was het niet neutraal, omdat het in de achttiende eeuw het lied van de Oranjegezinde fractie was geweest.

Admiraal, auteur en filantroop Jan-Hendrik van Kinsbergen schreef in 1813 een prijsvraag uit met een prijzenbedrag van 500 gulden voor een nieuw, oorspronkelijk lied. De Rotterdamse dichter H.F. Tollens Cz. (dichter) won met zijn ‘Wien Neêrlands bloed’. De muziek werd gecomponeerd door Johann Wilhelm Wilms. In 1817 werd dit lied officieel het volkslied. De concurrentie met het Wilhelmus duurde tot een ministerieel besluit daar op 10 mei 1932 een eind aan maakte. Het Wilhelmus werd vanaf dat jaar het officiële volkslied van Nederland. In het regeerakkoord van 2017 is vastgelegd dat op scholen lessen over het Wilhelmus verplicht zijn.

Beschrijving

‘Het Wilhelmus’, in: Een nieu Geusen lieden boecxken waerinne begrepen is, den gantschen handel der Nederlantscher gheschiedenissen, dees voorleden iaeren tot noch toe ghedragen, [...] eensdeels nu nieu by-gheuoecht, 1581. Aanvraagnummer: KW 1714 E 20,

Links

Koninklijk Huis Onze Taal Digibron Digibron Collectie Nederland

Relevante bronnen