Elckerlijc

Iedereen heeft gehoord van Elckerlijc (Everyman of Jedermann), het Nederlandse toneelstuk uit het eind van de vijftiende eeuw dat doordrong tot de wereldliteratuur. In deze moraliteit van nog geen 900 versregels, met als spelers geen mensen maar personificaties als Gezelschap, Kennis, Schoonheid en Deugd, en met God als eerste spreker, wordt de Dood uitgestuurd om Elckerlijc ter verantwoording te roepen.

In de Latijnse bewerking van de Elckerlijc wordt Petrus Diesthemus als auteur genoemd. Over hem is verder niets bekend. Er is wel gepoogd hem met de wèl bekende Petrus Dorlandus te identificeren. De populariteit van Elckerlijc in de tijd van ontstaan en de eeuw daarna blijkt uit vertalingen in het Engels, Latijn en Duits. Toch was de oorspronkelijke Nederlandse tekst bijna helemaal verdwenen. Pas in 1862 vroeg G. Schotel in zijn Geschiedenis der Rederijkers aandacht voor Elckerlijc, dat hij kende uit het unieke exemplaar van een Antwerpse druk van ca. 1525, in de bibliotheek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde te Leiden.

Behalve een uniek exemplaar van een Delftse druk (van circa 1493-1496), dat in 1886 door de Koninklijke Bibliotheek in Brussel werd gekocht, was er al veel eerder een ook al weer uniek exemplaar van nog een andere druk aanwezig in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Dat was meegekomen in 1807 in de aankoop en bloc van de collectie van Mr. Joost Romswinckel. Hij had de Elckerlijc in 1806 gekocht op de veiling van Matthias Röver, waar deze onder één nummer geveild werd samen met een ander klein boekje: Lambertus Goetman, De spiegel der jonghers, Antwerpen, H. Eckert van Homberch, 1501. Omdat beide boekjes veel overeenkomst vertoonden, werd in de Koninklijke Bibliotheek de Elckerlijc * toen ook aan Eckert van Homberch toegeschreven en gedateerd op 1501. Daardoor werd dit werk niet in de incunabelcatalogus van de Koninklijke Bibliotheek van 1856 opgenomen, waardoor het mogelijk aan Schotels aandacht ontsnapte. M.E. Kronenberg schreef in 1952 ‘bij een nader onderzoek’ de druk toe aan Govaert Bac, ook in Antwerpen, maar de datering wijzigde ze niet. Toch zal nog verder onderzocht moeten worden of deze *Elckerlijc misschien nog in de laatste jaren van de vijftiende eeuw gedrukt is, op grond van de lettertypen is dat niet uitgesloten.

Den spieghel der salicheit van Elckerlijc. [Antwerpen, Govaert Bac, omstreeks 1500]. 8º, 32 (-1) folia. - 231 G 51, fol. a1v-a2r

Den spieghel der salicheit van Elckerlijc.[Antwerpen, Govaert Bac, omstreeks 1500]. 8º, 32 (-1) folia. - 231 G 51, fol. a1v-a2r

Literatuur

De spiegel der zaligheid van Elkerlijk (ed. M.J.M. de Haan). Leiden 1979
Den spyeghel der salicheyt van Elckerlijc (ed. A. van Elslander). Antwerpen 1985.