Epistolae familiares

Het nu algemeen gebruikelijke lettertype, de romein, komt in incunabelen uit de Nederlanden uiterst zelden voor. In de vijftiende eeuw heeft alleen de Leuvense drukker Johannes van Westfalen een reële poging gedaan hier een romeins lettertype in te voeren.

Zijn omvangrijkste boek in dit lettertype is deze brievenverzameling van de humanist Aeneas Sylvius Piccolomini (1404-1464), die in 1458 tot paus Pius II werd gewijd. Van dit werk zijn in de vijftiende eeuw in totaal zo'n 20 edities verschenen, in verschillende samenstellingen. Deze editie van Johannes van Westfalen uit 1483 moet een goede afzet gehad hebben en blijvend op waarde geschat zijn, want hij is met meer dan 60 bekende exemplaren één van de best overgeleverde incunabelen uit de Nederlanden. Hij komt nà de Nederlandse vertaling van Rolewinck's Fasciculus temporum, een wereldgeschiedenis vanaf de schepping tot de eigen tijd (zie nr. 21), waarvan meer dan 100 exemplaren over zijn, maar overtreft de Delftse bijbel van 1477 die in ruim 50 exemplaren is overgeleverd.

De totale produktie van Johannes van Westfalen bedroeg ruim 160 edities, waarvan er slechts zo'n 40 gedateerd zijn. Hierbij neemt deze uitgave van de Epistolae een bijzondere plaats in. Tijdens het drukken van dit werk is de zetterij overgegaan op een ander systeem. In de ruim 200 laatste pagina's wordt de schuine streep die daarvoor als leesteken in gebruik was, ook als regelafbrekingsteken toegepast (zie regel 19 en 25 van de afbeelding).

Toen bibliothecaris Johan Willem Holtrop (1806-1870) de catalogus van de incunabelen van de Koninklijke Bibliotheek maakte, ordende hij deze chronologisch per land, plaats en drukker. Eén van zijn ordeningsprincipes bij de drukken van Johannes van Westfalen was daarbij het wel of niet gebruiken van dit regelafbrekingsteken. Dat blijkt uit de volgorde in zijn catalogus en de fysieke plaatsing van de boeken in de kast. Naast deze 'gemengde' Epistolae staan links de incunabelen zonder, en rechts die met afbrekingsteken, respectievelijk te dateren 'niet na 1483' en '1483 of later'.

Epistolae familiares. Aeneas Sylvius Piccolomini [paus Pius II]. Leuven, Johannes van Westfalen, 1483. 2º, 304 folia. - Herkomst: collectie Jacob Visser, 1809. - 169 E 18, fol. pp4r

Epistolae familiares. Aeneas Sylvius Piccolomini [paus Pius II]. Leuven, Johannes van Westfalen, 1483. 2º, 304 folia. - Herkomst: collectie Jacob Visser, 1809. - 169 E 18, fol. pp4r

Literatuur

J.W. Holtrop. Catalogus librorum saeculo XVº impressorum, quotquot in Bibliotheca Regia Hagana asservantur. Hagae-Comitum 1856, I 95
Konrad Haebler, 'Die Drucke der Briefsammlungen des Aeneas Sylvius', in: Gutenberg Jahrbuch 14, 1939, p. 138-152
Henry Bradshaw's correspondence on incunabula with J.W. Holtrop and M.F.A.G. Campbell. Dl. 2. Amsterdam 1978, p. 291
H.D.L. Vervliet, 'Humanisme en typografie: de introductie van de romein en cursief in de Nederlanden (1483-ca. 1540)', in: Boek, bibliotheek en geesteswetenschappen. Opstellen. Dr. C. Reedijk. Hilversum 1986, p. 316-330.