Horn book

Geschenk van John en Josephine Landwehr-Vogels
Verwerving: 2005
Datering: 1800-1850
Formaat: 10 x 6 cm.
Aanvraagnummer: SMC K 1000

Uiterst zeldzaam zijn ze geworden, deze voorlopers van het leesplankje. Ooit waren abc-bordjes dagelijkse voorwerpen aan de hand waarvan kinderen hun eerste leesonderwijs kregen. Tot het einde van de achttiende eeuw moeten ze in grote aantallen zijn gemaakt en gebruikt. Er waren twee soorten: abc-plankjes, met letters in het hout uitgesneden of er op geschilderd, en horn books, plankjes met daarop een blaadje met handgeschreven of gedrukte letters, bevestigd onder een laagje hoorn. Ze bevatten het alfabet in hoofdletters en in kleine letters, soms ook cijfers en het ‘Onze Vader’.
Bij dit horn book zijn het blaadje met de handgeschreven letters en het plaatje hoorn rondom met leer vastgezet. Op het moment dat Jaap ter Linden’s A is een aapje uit 1995 uitkwam, waren er nog maar vier in Nederland bekend: in Museum Mr. Simon van Gijn in Dordrecht, in het Nationaal Onderwijsmuseum in Rotterdam, één bij een particulier en één bij een antiquariaat.

Hoe ze gebruikt werden is te zien op schilderijen en prenten, waarop kinderen staan afgebeeld met een koordje om hun middel, waaraan een abc-bordje hangt. Volgens de Autobiografie (1778-1854) van de Haarlemse onderwijzer Willem van den Hull werden ze ook om de hals gedragen. Dit zeldzame hornbook vormt een onderdeel van een grote schenking van duizend kinderboeken en 165 kinderprenten, merendeels uit de negentiende eeuw, in 2005 ontvangen van het echtpaar Landwehr-Vogels. De collectie omvat diverse soorten boeken: publicaties van buitenlandse uitgevers die voor de Nederlandse markt werkten, abc-boeken, boeken over tekenen, luilekkerlandverhalen, fabrieksprentenboeken, sprookjes, contourboeken, kinderversjes, reclame-uitgaven, kinderboeken van uitgeverij Campagne en auteurs en illustratoren als J.J.A. Goeverneur en Daan Hoeksema. (JK)

Literatuur

Andrew W. Tuer, History of the Horn-Book. Amsterdam 1971.
Jaap ter Linden, ‘De schatten van het Schoolmuseum. het hornbook’, in: Leesgoed. Tijdschrift over kinderboeken, 18 (1991) 5, p. 179-181.
Jaap ter Linden [et al.] (red.), A is een aapje.Opstellen over ABC-boeken van de vijftiende eeuw tot heden. Amsterdam 1995.