Ilias epitome

Onuitroeibaar blijft in Nederland de legende dat Laurens Janszoon Coster de boekdrukkunst heeft uitgevonden. In het in 1993 verschenen Verhaal van een taal wordt hij dan wel niet meer als uitvinder van de typografie opgevoerd, maar nog wel als drukker van blokboeken, zelfs zijn portret prijkt er weer bij.

Al vóór 1473, het jaar waarin het eerste gedateerde boek in Nederland te Utrecht verscheen, maar ruim ná 1455 toen Johannes Gutenberg in Mainz de eerste bijbel drukte, werd er in Nederland gedrukt. Er bestaat namelijk een groep vijftiende-eeuwse drukken die door hun lettertypen verwant zijn. Hoewel in geen ervan een plaatsnaam of naam van een drukker voorkomt, moeten ze, omdat er zich Nederlandstalige boeken onder bevinden, in de Nederlanden zijn vervaardigd. Dat ze ontstaan zijn vóór 1473 en daarmee de oudste Nederlandse drukken zijn, blijkt uit dateringen bij enkele bezittersinscripties van eerste eigenaars. Vroeger werden ze grotendeels als drukwerk van Coster beschouwd. In de vakliteratuur worden ze al lang niet meer 'Costeriana' genoemd, maar prototypografie.

Behalve vier geïllustreerde uitgaven, twee in het Nederlands en twee in het Latijn, van het Speculum humanae salvationis (Spiegel der menselijke behoudenis), behoren tot de prototypografie nog twee andere groepen teksten. Ten eerste de talloze en meestal in fragmenten overgeleverde schoolboekjes van Aelius Donatus en Alexander de Villa Dei, en ten tweede een aantal teksten bestemd voor een wetenschappelijk publiek. Een uitgebreide lijst van alle tot deze groep behorende drukken is gepubliceerd door Bonaventura Kruitwagen. Eén daarvan is deze eerste druk van een Latijnse bewerking van de Ilias van Homerus, samen met enkele andere korte teksten.

Het exemplaar is afkomstig uit de verzameling van de in 1836 overleden Engelse kunsthistoricus William Young Ottley, wiens pas in 1863 verschenen werk An inquiry concerning the invention of printing ook over de vroegste Nederlandse drukken handelt.

Iliados epitome [Ilias latina, toegeschreven aan Pindarus Thebanus, i.e. Baebius Italicus]. Homerus. [Nederland, prototypografie, vóór 1473]. 2º, 10 (-1) folia. - 168 E 4, fol. 8r

Iliados epitome [Ilias latina, toegeschreven aan Pindarus Thebanus, i.e. Baebius Italicus]. Homerus. [Nederland, prototypografie, vóór 1473]. 2º, 10 (-1) folia. - 168 E 4, fol. 8r

Literatuur

B. Kruitwagen, 'Bestaat er verband tussen de pseudo-Costerianadrukkerij en het Utrechtse universiteitsplan van 1470?', in: Het Boek 30 (1949-1951), p. 257-270, p. 321-337
Ilias latina, Baebii Italici (ed. M. Scaffai). Bologna 1982
L. Hellinga-Querido en C. de Wolf. Laurens Janszoon Coster was zijn naam. Haarlem 1988
J.W. de Vries e.a. Het verhaal van een taal. Negen eeuwen Nederlands. Amsterdam 1993.