Jacob Cats in het Engels

Een Victoriaanse verpakking van de Hollandse moraal

In 1860 verscheen de eerste omvangrijke vertaling van Jacob Cats (1577-1660) in het Engels. Eerder verschenen korte Engelse teksten in meertalige uitgaven van zijn zinnebeelden, bijvoorbeeld in: Sinne- en minnebeelden (omstreeks 1629). Ook werd een vertaling van Self-strijd onder de titel Self-Conflict gepubliceerd (London, Robert Sollers, 1680).

Het is curieus dat Cats' gedichten in Engeland doorbraken tijdens de hoogtijdagen van het Victorianisme, terwijl voor zijn werk in Nederland na eeuwenlange populariteit juist een periode aanbrak van verguizing. De oorzaak van dat laatste lag bij een vernietigende kritiek van de essayist Conrad Busken Huet die in oktober 1863 een einde wilde maken aan de overwaardering van het werk van Cats. Hij deed dat zo grondig dat diens reputatie zich niet meer heeft hersteld. Cats was een 'godvrezende moneymaker' met een 'door en door laaghartige moraal'. Diens 'keutelachtige poësie' verscheen dus drie jaar vóór deze 'executie' in een Engelse vertaling, niet alleen in Londen, want een identieke editie verscheen ook in New York. De Engelse uitgave werd herdrukt in 1862 én in 1865 en voorzag duidelijk in een behoefte. Aan de teksten van Cats werden gedichten van Robert Farlie (eenobscure zeventiende-eeuwse Engelse dichter) toegevoegd.

Het was een luxueuze uitgave in een populair genre 'gift-books': uitgaven met meer dan honderd illustraties in houtsnede en gebonden in leer of een rijk bestempelde linnen band. De titelpagina vermeldde dan ook niet als eerste de naam van de vertaler (Richard Pigot), maar die van de illustrator, John Leighton (1822-1912), wiens werk buitengewoon goed verkocht. Leighton baseerde zich voor zijn 121 tekeningen op de gravures van Adriaen vander Venne (ca. 1589-1662) uit de oorspronkelijke zeventiende-eeuwse uitgaven van Cats. Die illustraties waren in Engeland bekend uit de Nederlandse uitgaven (de schilder Joshua Reynolds bijvoorbeeld kopieerde bijna elke illustratie uit een folio-editie die zijn Nederlandse grootmoeder had meegenomen naar Engeland).

Het KB-exemplaar van de Amerikaanse uitgave uit 1860 is verschenen in een kalfsleren uitgeversband; de Engelse uitgaven uit 1860 en 1862 zijn typerend voor de midden negentiende-eeuwse gedecoreerde uitgeversbanden. De rood linnen banden zijn bestempeld in goud en zwart. Voor zover bekend zijn ze niet geïmiteerd voor Nederlandse uitgaven van Cats.
(Paul van Capelleveen)

Beschrijving:
Moral emblems. With aphorisms, adages, and proverbs, of all ages and nations from Jacob Cats and Robert Farlie. With illustrations freely rendered, from designs found in their works by Joh Leighton, F.S.A. The whole translated and edited, with additions, by Richard Pigot. London, Longman, Green, Longman, and Roberts, 1860. Aanvraagnummer: 2299 F 90;
en:
Moral emblems. With aphorisms, adages, and proverbs, of all ages and nations from Jacob Cats and Robert Farlie. With illustrations freely rendered, from designs found in their works by Joh Leighton, F.S.A. The whole translated and edited, with additions, by Richard Pigot. New York, D. Appleton & Co., 1860. Aanvraagnummer: 1486 A 4;
en:
Moral emblems. With aphorisms, adages, and proverbs, of all ages and nations from Jacob Cats and Robert Farlie. With illustrations freely rendered, from designs found in their works by Joh Leighton, F.S.A. The whole translated and edited, with additions, by Richard Pigot. London, Longman, Green, Longman, and Roberts, 1860. Aanvraagnummer: 975 E 14;
en getoond met:
[Jacob Cats], Maechden-plicht ofte ampt der ionck-vrouwen, in eerbaer liefde, aenghewesen door sinne-beelden. = Officium Puellarum in castis Amoribus, Emblemate expressum. Middelburgh, H. vander Hellen, 1618. Aanvraagnummer: 758 B 2 [2].

(Bibliografieën: W.C.M. de Jonge van Ellemeet, Museum Catsianum, 1837-1887. Tweede verm. uitg. 's-Gravenhage, Martinus Nijhoff, 1887, p. 7, nr. 53; Mario Praz, Studies in seventeenth-century imagery. Roma, Edizioni di storia e letteratura, 1964, p. 301;Edmund M.B. king, Victorian decorated trade bindings 1830-1880. A descriptive bibliography. London, The British Library; New Castle, DE, Oak Knoll Press, 2003, p. 114, nr. 330 en p. 162, nr. 451.)

Voorzijde band van de Engelse uitgave van Moral emblems (1862)

Voorzijde band van de Engelse uitgave vanMoral emblems (1862)

Voorzijde band van de Amerikaanse uitgave van Moral emblems (1860)

Voorzijde band van de Amerikaanse uitgave van Moral emblems (1860)

John Leighton, 'Love takes possession of the mind insensibly' (Sensim amor sensus occupat), uit de Engelse uitgave van Moral emblems (1860)

John Leighton, 'Love takes possession of the mind insensibly' (Sensim amor sensus occupat), uit de Engelse uitgave van Moral emblems (1860)

'Laedit ineptos', plaat XXI in: Maechden-plicht ofte ampt der ionck-vrouwen, in eerbaer liefde (1618)

'Laedit ineptos', plaat XXI in: Maechden-plicht ofte ampt der ionck-vrouwen, in eerbaer liefde(1618)

John Leighton (engraved by Green), 'The inexpert are wounded'  (Laedit ineptos) uit de Engelse uitgave van Moral emblems (1860)

John Leighton (engraved by Green), 'The inexpert are wounded' (Laedit ineptos)uit de Engelse uitgave van Moral emblems (1860)

Titelpagina van de Amerikaanse uitgave van Moral emblems (1860)

Titelpagina van de Amerikaanse uitgave van Moral emblems (1860)