Jacob Cats, Silenus Alcibiadis

Geen Nederlands dichter is zo populair geweest als Jacob Cats: alleen al van zijn Houwelyck werden tussen 1625 en 1655 zo'n 50.000 exemplaren verkocht. Zijn eerste grote gepubliceerde werk is de hier afgebeelde emblematabundel (zie voor dat begrip nr. 47). De titel 'De sileen van Alcibiades' is, geheel in de stijl van het genre, een drietraps-doordenker: een sileen was in de Griekse mythologie een volgeling van Bacchus, meestal afgebeeld als een kaalhoofdige en stompneuzige oude man. In Plato's Symposion vergelijkt de Atheense staatsman Alcibiades de filosoof Socrates met de silenenbeelden zoals die toen in Atheense juwelierswinkels stonden: lelijk voorgesteld, maar je kon ze open maken, en dan bleken ze allerlei kostbaarheden te bevatten. In zijn Adagia wijdt Erasmus hieraan een lange beschouwing, die ook afzonderlijk werd uitgegeven onder de titel Sileni Alcibiadis. Cats gebruikt deze sinds Erasmus spreekwoordelijke wending voor 'van buiten lelijk, van binnen kostbaar' weer in de overdrachtelijke zin voor een embleem: 'op het eerste gezicht onbegrijpelijk, maar bij nadere beschouwing een wijze les bevattend'. Maar Alcibiades' Sileen is ook nog een Proteus (de zeegod die iedere gewenste gedaante kon aannemen), en wel een uiterst virtuoze. Cats gebruikt in de drie delen drie keer dezelfde reeks afbeeldingen, maar met drie verschillende reeksen tekst: het plaatje wordt één keer toegepast op de liefde (het zinnebeeld als minnebeeld), één keer als zedenleer, en één keer als vrome vermaning. Het hier afgebeelde 'Van voor verdriet, van achter niet' wordt in deel twee 'Die't wel besiet, vint gheen verdriet', en in deel drie: 'Doot waer is u prickel?'. De boekdrukker-uitgever Hans van der Hellen produceerde een dure variant, waarin de 51 gravures in alle drie delen worden herhaald, en een zuinige, waarin in deel twee en drie de gravures zijn vervangen door een toepasselijke tekst in Latijns en Nederlands proza. Het exemplaar van de Koninklijke Bibliotheek maakt deel uit van een uniform in rood marokijn gebonden en met goud bestempelde set 'werken' van Cats in verschillende uitgaven, die stamt uit de bibliotheek van Prins Willem V.

H. Luijten, 'De prenten in Jacob Cats' Sinne- en minnebeelden', in: *De Boekenwereld *8 (1991-1992), p. 202-214.

Silenus Alcibiadis, sive Proteus, vitae humanae ideam, emblemate trifariàm variato, oculis subijciens.  Jacob Cats. - Middelburgi, ex officina typographica Iohannis Hellenii, 1618. 4º. 144 D 2, p. 52-53

Silenus Alcibiadis, sive Proteus, vitae humanae ideam, emblemate trifariàm variato, oculis subijciens. Jacob Cats. - Middelburgi, ex officina typographica Iohannis Hellenii, 1618. 4º. 144 D 2, p. 52-53

Literatuur

G.A. van Es, 'Jacob Cats', in: De letterkunde van renaissance en barok in de zeventiende eeuw. Dl. I. Antwerpen 1948, p. 65-114 (Geschiedenis van de letterkunde der Nederlanden, dl. IV)
J. Storm van Leeuwen. De achttiende-eeuwse Haagse boekband in de Koninklijke Bibliotheek en het Rijksmuseum Meermanno-Westreenianum. 's-Gravenhage 1976, p. 240, nr. 94