Jacob de Gheyn, Wapenhandelinge

Gekocht bij Jeschke, Meinke & Hauff, Berlijn
Verwerving: 1995
Datering: 1619
Formaat: 21 x 17 cm.
Aanvraagnummer: 2212 A 15

Op 24 december 1607 besloten de Staten Generaal om tweehonderd gulden toe te kennen aan Jacob de Gheyn voor ‘seker boeck, geintituleert Wapenhandelingen van roers, musketten ende spiesen’, waarvoor hij de tekeningen gemaakt had. In datzelfde jaar verschenen in Den Haag van dit boek een Nederlandse en een Engelse editie, de jaren daarna ook verscheidene Duitse en Franse. Die werden in 1619 samengebundeld tot het boek waar het hier over gaat: een viertalige, handzame editie.
Volgens de inleiding was het werk bedoeld om onervaren krijgslieden te onderrichten en ervaren soldaten hun kennis op peil te laten houden door het lezen en vooral het bekijken van de afbeeldingen. Maar omdat de eerste edities te groot en te duur waren, werd het nu uitgebracht in een kleiner en goedkoper formaat. Leggen we die eerste edities naast deze, dan valt onmiddellijk op dat deze uitvoering veel simpeler is. In plaats van uitgewerkte, grote gravures zijn de illustraties hier in houtsnede nagemaakt. Op elke afbeelding staat een titel met op de rechterafbeelding een korte instructie, en het gebruikte papier is zo dun dat de afbeelding van de volgende pagina er doorheen schijnt.

De Wapenhandelinge vormde een belangrijk onderdeel van de legerhervorming die stadhouder Maurits vanaf het begin van de jaren negentig van de zestiende eeuw doorvoerde en die de basis legde voor zijn overwinningen tijdens de Nederlandse Opstand. Hij maakte door discipline en exercitie van een ongeorganiseerd huurlingenleger een winnende georganiseerde legermacht. Daarbij werd ondermeer gebruik gemaakt van dit boek.
De Gheyn heeft bijna tien jaar lang tekeningen gemaakt voor dit werk, die vervolgens door graveurs op de plaat gezet werden. Bekend is dat Maurits zelf een prachtig ingekleurd exemplaar bezat. Zo mooi is het boek dat de Koninklijke Bibliotheek in 1995 op een veiling wist te verwerven niet. Maar misschien heeft het wel een belangrijker rol gespeeld, doordat het daadwerkelijk mee op veldtocht is geweest. In ieder geval zijn er van deze editie veel minder exemplaren bewaard gebleven dan van de luxe. (MvD)

Literatuur

I.Q. van Regteren Altena, Jacques de Gheyn. Three generations. The Hague [etc.] 1983. 3 dl. Dl. 1, p. 64-78.
Jan Piet Filedt Kok en Marjolein Leesberg, The De Gheyn Family; pt. 2.Amsterdam 2000, p. 159-207. (The New Hollstein Dutch & Flemish Etchings, Engravings and Woodcuts 1450-1700). Kees Zandvliet [red.], Maurits, Prins van Oranje. Amsterdam 2000.