Metamorphoses

Ovidius' Metamorphoses is wel gekarakteriseerd als de ‘Who is who’ van de mythologie. Vanaf de veertiende eeuw zijn er bewerkingen van dit handboek vervaardigd met geleerde moraliserende uitbreidingen die onder de titel Ovidius moralisatus of Ovide moralisé in handschrift circuleerden. Gedrukte uitgaven hiervan - in het Latijn - verschenen in de jaren zeventig van de vijftiende eeuw in Subiaco, Venetië, Milaan en ook in Leuven. De hier besproken bewerking van Colard Mansion is de eerste uitgave in het Frans.

Colard Mansion was een veelzijdig boekenmaker. Hij was vertaler, bewerker, kopiist en later ook drukker. Van de 25 uitgaven die Mansion in de jaren tussen 1476 en 1484 drukte, zijn er slechts twee in het Latijn, alle overige zijn in het Frans. Dit zijn meestal ook de eerste Franstalige uitgaven van teksten die al wel een editie in het Latijn kenden. Vanaf 1470 werden te Parijs voor de Sorbonne boeken in het Latijn gedrukt. Maar voordat Parijs de hele produktie in Frankrijk domineerde, speelden twee ver van de hoofdstad gelegen steden een belangrijke rol in de vervaardiging van het Franstalige boek: Genève en Brugge.

Onder Mansions drukken zijn er vier van een Bourgondisch formaat. Ze zijn gedrukt op voor de Nederlanden ongewoon grote vellen papier met een hoogte van 38 cm en een breedte van 54 cm voor twee bladen. Normaal werden in de Nederlanden vellen van ca. 31 x 45 cm gebruikt. Mansion heeft blijkbaar met zijn gedrukte werk de pracht en praal van de Bourgondische handschriften willen evenaren. De Metamorphoses was Mansions laatste druk. Het werd een financieel debâcle en Mansion moest wegens schulden met de noorderzon vertrekken.

Op de afbeelding is te zien dat Mansion op een ongebruikelijke manier te werk ging bij deze druk. Als voordeel van de houtsnede boven de kopergravure wordt altijd genoemd dat de houtsnede in één drukgang met de tekst gedrukt kon worden, omdat beide in hoogdruk zijn. Omdat de linkerbovenhoek van de houtsnede over de letters van figure heen gaat, kunnen tekst en illustratie niet gelijktijdig gedrukt zijn; de houtsnede is in een aparte drukgang toegevoegd.

Uit het wapenstempel op de perkamenten band blijkt dat Prins Maurits het boek tussen 1612 en 1618 aan zijn bibliotheek heeft toegevoegd.

Metamorphoses. Ovidius. In een Franse bewerking door Colard Mansion. Brugge, Colard Mansion, 1484. Royaal 2º, 391 folia. - Herkomst: collectie Jacob Visser, 1809. - 170 A 18, fol. 28v

Metamorphoses.Ovidius. In een Franse bewerking door Colard Mansion. Brugge, Colard Mansion, 1484. Royaal 2º, 391 folia. - Herkomst: collectie Jacob Visser, 1809. - 170 A 18, fol. 28v

Literatuur

J. Monfrin, 'La connaissance de l'antiquité et le problème de l'humanisme en langue vulgaire dans la France du XVe siècle', in: The late middle ages and the dawn of humanism outside Italy. Leuven 1972, p. 131-170
De vijfhonderdste verjaring van de boekdrukkunst in de Nederlanden. Brussel 1973, nr. 106b
Boeken van Oranje. De Oranje-Nassaubibliotheek ten tijde van Willem III. 's-Gravenhage 1988, p. 62, p. 70 noot 13
S. Edmunds, 'From Schoeffer to Vérard: concerning the scribes who became printers', in: Printing the written word. The social history of books circa 1450-1520. London 1991, p. 21-40.