Missale Trajectense

Er zijn veel missalen gedrukt. En, zou men bijna zeggen, er zijn er nog meer verdwenen. In 1910 vond de bibliograaf Bonaventura Kruitwagen een bedrukt perkamenten dubbelblad dat gebruikt was in de band van een middeleeuws handschrift. In een prachtig artikel toonde hij aan dat dit afkomstig moest zijn uit een verder onbekend missaal, in Leuven door Johannes van Westfalen gedrukt, en bestemd voor het bisdom Luik. Tot ver in de zestiende eeuw, vóór de door Rome opgelegde uniformiteit, had elke streek, elk bisdom, elke kloosterorde een missaal met gedeeltelijk specifieke tekstgedeelten. Twintig jaar na Kruitwagen ontdekte de vooral als bibliografe van de postincunabelen bekende M.E. Kronenberg nog 158 andere bladen van hetzelfde missaal in de bibliotheek van het Koninklijk Huisarchief. Een compleet exemplaar is nog steeds niet bekend.

Het missaal is een door priesters elke dag in de liturgie gebruikt boek. Er moeten er ontelbaar veel geweest zijn. Toch zijn er van het hier afgebeelde, voor Utrecht bestemde missaal maar zeer weinig edities bekend, die bovendien in zeer weinig exemplaren zijn overgeleverd. Het missaal is een ingewikkeld boek om te drukken. Voor een vlot gebruik in een soms duistere kerk was een duidelijke typografie nodig, grote lettertypen en structurering van de tekst door rooddruk. Het eerste missaal voor Utrechts gebruik werd ca. 1480 gedrukt in Keulen, door Conrad Winters de Homborch die al ervaring had opgedaan met een missaal voor Keuls gebruik. De Delftse drukker van de twee volgende Utrechtse missalen, die vermoedelijk pas in 1495 verschenen, nam van hem een groot lettertype over.

Intussen was Parijs een centrum geworden voor liturgisch drukwerk, waar ook Utrechtse missalen werden gedrukt. Na twee Parijse edities werd pas weer in 1514 in de Nederlanden, in Leiden, een missaal voor het bisdom Utrecht gedrukt. De Leidse drukker Jan Seversz beheerste het drukken in rood en zwart, hij beschikte over verschillende lettertypen en had een grote voorraad initialen en houtblokken ter illustratie. Daaronder zijn zes waarschijnlijk door de schilder en graveur Lucas van Leyden ontworpen houtsneden, een paginagrote kruisiging en vijf kleinere: de kroning van Maria, het Christuskind, de verrijzenis, Pinksteren en de hier afgebeelde geboorte van Christus.

Missale Trajectense. Leiden, Jan Seversz, 1514. 2º, 310 (-1) folia. - 226 A 3, fol. b2r

Missale Trajectense. Leiden, Jan Seversz, 1514. 2º, 310 (-1) folia. - 226 A 3, fol. b2r

Literatuur

B. Kruitwagen, ‘Een Missale Leodiense gedrukt door Johannes de Westfalia te Leuven’, in: Tijdschrift voor boek- en bibliotheekwezen 8 (1910), p. 49-71
M.E. Kronenberg, ‘Het Missale Leodiense’, in: Het Boek 19 (1930), p. 55-64
Lucas van Leyden-grafiek (1489 of 1494-1533) met een complete oeuvre-catalogus van zijn gravures, etsen en houtsneden. Amsterdam 1978, p. 91.