Steek- of speldenboekje

Gekocht bij Buch- und Kunstauktionshaus Zisska & Kistner, München
Verwerving: 1999
Datering: Eerste kwart zeventiende eeuw
Formaat: 10 x 14 cm.
Aanvraagnummer: 79 J 64; 2218 E 22

Het uiterst zeldzame Steek- of speldenboekje Openhertighe herten bevat 65 gravures. Aan het einde van de zeventiende of het begin van de achttiende eeuw heeft iemand uit een exemplaar van dit boekje 35 van die gravures geknipt, op lege blaadjes papier geplakt en er vervolgens de bijbehorende gedichten en bijschriften bijgeschreven. Dit kan zijn gebeurd omdat het oorspronkelijke exemplaar stuk was gegaan door het zeer speciale gebruik dat van dit soort boekjes werd gemaakt. Ze heten ‘steek- of speldenboekjes’ omdat in amoureuze gezelschappen van jongedames en heren een speld tussen de bladzijden werd gestoken, waarna de gevonden passage hardop werd voorgelezen tot vermaak van de aanwezigen. De titel van het werkje zegt het al: hier spreken de harten openhartig. Het boekje gaat over de liefde. De presentatie van een afbeelding met een bijschrift en een begeleidend gedicht, maken dit werk een voorbeeld van het genre van de emblematiek, waarbij een plaatje en een bijbehorende toepasselijke tekst hand in hand gaan.

In dit geval gaat het om hartsemblematiek. In elk plaatje is namelijk een hart zichtbaar, en in de gedichten en bijschriften is ook vaak een hart ‘aan het woord’. Het boekje bevat afbeeldingen van het hart in allerlei dagelijkse situaties: aan een tafel met dranken erop, in een schatkist, voor een spiegel, buiten op straat, op het platteland, enzovoort. Een mooi voorbeeld is te zien op bladzijde 31 met een toepasselijke spreuk. Hier bevindt het hart zich op een tafel met gebonden boeken en zegt: ‘Van harten sien ick gern een groot kas vol boecken, maer selden heb ick lust om die eens ‘tondersoecken’. Acht jaar na de verwerving van dit feitelijk incomplete werkje kocht de Koninklijke Bibliotheek op een veiling in Engeland uit de collectie van John Landwehr ook één van de slechts twee bekende exemplaren van het complete gedrukte boekje Openhertighe herten. (AL)

Literatuur

M. van Vaeck, ‘De Openhertighe herten en J.J. Starter’s Steeck-boecxken’, in : Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde, N.R., (1993), p. 122-152.
Marc van Vaeck, ‘The Openhertighe Herten in Europe: Remarkable Specimens of Heart Emblematics’, in: Emblematica, 8 (1994), p. 261-291.