Twespraec der creaturen (vroege druk, 1481)

Een vroege druk (incunabel) uit 1481 met fabels en exempels in dialoogvorm. De auteur is onbekend.

Twespraec der creaturen

Dit is een verzameling fabels en exempels, weergegeven in 122 dialogen tussen bijvoorbeeld de zwaan en de kraai, de oude man en de geit, tussen heuvels en dalen en als laatste die tussen 'den levendigen mensch ende die doot'. De auteur is onbekend, maar de drukker is Gerard Leeu uit Gouda. Leeu heeft de tekst geïllustreerd met ruim 120, vaak zeer aardige, houtsneden.

Twespraec der creaturen. Gouda, Gerard Leeu, 4 apr. 1481. 2º, 126 folia. - 170 E 26:2, fol. q5r

Twespraec der creaturen. Gouda, Gerard Leeu, 4 apr. 1481. 2º, 126 folia. - 170 E 26:2, fol. q5r

De uitgave was een succes. Leeu herdrukte de Latijnse uitgave nog vier keer zelf. Ook werd het boek nagedrukt in Keulen, zonder de illustraties, en in Stockholm, met kopieën in spiegelbeeld van alle illustraties op één na. De uit de Lage Landen afkomstige voorstelling van de bergen en dalen was voor de Zweedse houtsnijder niet acceptabel.

Een onbekende auteur

De drukker Gerard Leeu is de belangrijkste persoon geweest voor de verspreiding van deze tekst. Meer dan een eeuw na het ontstaan ervan, vermoedelijk in Noord-Italië, drukte hij op 3 juni 1480 in Gouda voor het eerst de Latijnse tekst. Zoals vaak in vroege drukken (incunabelen) het geval is, heeft het boek geen titelpagina en vermeldt het ook nergens de naam van de auteur.

Van vóór de eerste druk zijn zeven Latijnse handschriften bekend. De twee handschriften dragen allebei een auteursnaam, maar niet dezelfde: Nicolaus Pergamenus en Mayno de Mayneriis.

Het boek en de KB

Naast een Franse vertaling verschenen er bij Leeu ook nog twee uitgaven van een Nederlandse tekst. Een exemplaar van de eerste Nederlandse uitgave werd in 1867 door de Koninklijke Bibliotheek verworven op de veiling van de collectie Enschedé. In 1658 was dit exemplaar in het bezit van Frans Coerten, 'in zijn leven vermaert afsetter', zoals op de titelpagina van de veilingcatalogus van zijn boeken uit 1668 staat. 'Afsetten' was de benaming voor het inkleuren van kaarten, prenten en boeken. Coerten heeft zijn exemplaar in het begin en aan het eind ingekleurd.

Op de laatste, blanco pagina staat een met de hand geschreven aantekening van Coerten, waarin hij de wens uit dat een volgende bezitter dit zeldzame oude boek, dat er nog zo mooi uitziet en dat hij duur heeft gekocht, uit liefde voor de oudheid, goed mag bewaren. Daaronder schreef Johan Enschedé in 1863 : 'Tot dus ver is deze wensch van Frans Coerten vervuld gebleven. Moge het dus ook verder zijn!'.

Literatuur

B. van Selm, 'The auction catalogue of Frans Koerten's books (1668)', in: Theatrum orbis librorum. Liber amicorum presented to Nico Israel. Utrecht 1989, p. 477-491
L. Hellinga, 'Dialogus creaturarum moralisatus. Gouda: Gheraert Leeu, 31 August 1482', in: Vision of a collector. The Lessing J. Rosenwald collection in the Library of Congress. Washington 1991, p. 91-95
A. Schippers, 'Dit boeck hoort toe: bezitters en lezers van de "Dialogus creaturarum" en de "Twispraec der creaturen"', in: Een drukker zoekt publiek. Gheraert Leeu te Gouda 1477-1484. Delft 1993, p. 162-183.