1583: Kalenderhervorming

Tien dagen verdwenen

Het interessantste deel van deze kleine almanak is de eerste maand van de kalender. Wat blijkt? Januari heeft slechts 21 dagen! Dit is geen fout van de drukker. Doelbewust zijn tien dagen weggelaten. Op 1 januari gingen de mensen in Holland naar bed en de volgende dag werden ze wakker op 12 januari. Oorzaak hiervan was een spraakmakende kalenderhervorming.

Nieuwe ghepractiseerde almanach ende prognosticatievoor 1583

Nieuwe ghepractiseerde almanach ende prognosticatievoor 1583

Schrikkeldagen

Onze kalender is afkomstig van de Romeinen, die aanvankelijk een jaar kenden van 355 dagen. Onder Julius Caesar werd de kalender aangepast aan het zonnejaar. De lengte van een jaar werd bepaald op 365 dagen en om de vier jaar werd een schrikkeldag toegevoegd. Het zonnejaar werd vastgesteld op 365,25 dagen. In werkelijkheid duurt het echter iets korter, namelijk 365,2422 dagen. Een klein verschil, maar na zestien eeuwen was het aangegroeid tot tien dagen.

Nieuwe kalender

Reeds in de Middeleeuwen had men dit probleem onderkend, maar men kon het niet eens worden over de oplossing. Uiteindelijk lukte het de Italiaanse arts Aloysius Lilius (ca. 1510-1576) een definitief ontwerp voor de kalenderhervorming te maken, dat na zijn dood in 1577 door zijn broer werd aangeboden aan paus Gregorius XIII. Een pauselijke commissie sprak er een gunstig oordeel over uit en op 24 februari 1582 verscheen de pauselijke bul Inter gravissimas, waarin de nieuwe kalender werd aangekondigd. Het lente-aequinoctium (wanneer dag en nacht even lang zijn) werd weer op 21 maart vastgesteld. Eerder was het verschoven naar 10 maart. Omdat tien dagen moesten uitvallen, werd dat jaar donderdag 4 oktober gevolgd door vrijdag 15 oktober. Om er voor te zorgen dat het lente-aequinoctium niet opnieuw zou verschuiven werd besloten om drie schrikkeldagen in de 400 jaar over te slaan. Eeuwjaren zouden alleen een schrikkeljaar zijn als ze deelbaar zijn door 400.

Nederland

Deze kalenderhervorming werd niet in heel Nederland op hetzelfde moment ingevoerd. Brabant en Zeeland hadden al in 1582 tien dagen overgeslagen. Daar volgde 25 december op 14 december. Utrecht, Gelderland, Overijssel, Friesland en Groningen volgden pas in 1700, en Drenthe in 1701.

Buitenland

De Gregoriaanse kalender werd door andere niet-katholieke landen aanvankelijk niet geaccepteerd. Engeland volgde met veel gemopper pas in 1752, Duitsland in 1776, Rusland in 1918 en China ging er uiteindelijk in 1929 mee akkoord. In de streken waarin de nieuwe kalender nog niet was ingevoerd, gebruikte men vaak de twee kalenders naast elkaar en trof men in almanakken de afkortingen O.S. (oude stijl / Juliaanse kalender) en N.S. (nieuwe stijl / Gregoriaanse kalender) aan om enige orde te scheppen in de chaos.