1608: Anti-paaps

Katholieke invloeden

Naast protesten tegen de pauselijke kalenderhervorming speelden in Nederland nog andere anti-katholieke sentimenten rondom almanakken. Omdat deze hun wortels hadden in middeleeuwse kalenders, waren er diverse katholieke elementen in te vinden, zoals heiligendagen. Ook de suggesties aan predikanten om een bepaalde bijbeltekst op een bepaalde dag voor te dragen tijdens kerkdiensten waren van oorsprong katholiek. Het is niet verwonderlijk dat vanaf de zestiende eeuw, de eeuw van de reformatie, protestanten pogingen ondernamen het paapse karakter van almanakken terug te dringen.

Casper Coolhaes,Specimen ofte monster eens Christelijcken calenders, 1608

Casper Coolhaes,Specimen ofte monster eens Christelijcken calenders, 1608

Caspar Coolhaes

Een van de felste vroege tegenstanders was de predikant Caspar Coolhaes (1536-1615). In pamfletten als Trovwe waerschouvwinge voor den schandelijcken abuysen offte misbruycken der almanacken haalde hij fel uit naar almanakmakers en -uitgevers, die er in zijn ogen alleen op uit waren winst te maken. Astrologen maakte hij uit voor leugenaars en valse profeten. De almanakken droegen ertoe bij dat de goddelijke waarheid verdrongen werd door heidense gebruiken en verering van afgoden. Als alternatief bracht hij in 1608 een almanak op de markt die als voorbeeld moest dienen: Specimen ofte monster eens Christelijcken calenders ofte Almanac (gezuyvert zijnde van alle Heydensche en[de] Papistische abuyzen). Alle verdachte elementen verwijderde hij uit de kalender. Kerstmis bijvoorbeeld is de enige feestdag die hij erkende in de laatste twee maanden van het jaar. Maar zijn pleidooien haalden weinig uit: zijn voorbeeld van een zuivere almanak kreeg nauwelijks navolging.

Abraham Magyrus

Tegen het einde van de zeventiende eeuw verscheen Almanachs heyligen van de Texelse predikant Abraham Magyrus. Ook hierin werd fel uitgehaald naar de heiligenverering, aangewakkerd door almanakken, en het roomse bijgeloof. Het boekje werd vijf maal herdrukt, wat een zekere populariteit aangeeft, maar al met al had het weinig effect op de almanakken zelf. Dat heiligendagen stand hielden ondanks deze en andere pogingen tot zuivering was vooral te danken aan de relatie met de markten. In de volksmond werden beesten- en andere markten vernoemd naar heiligen. Er was ongetwijfeld een groot aantal katholieken onder de kopers te vinden, en enkele toonaangevende almanakuitgevers, zoals de familie Stichter, waren van huis uit katholiek, maar het voorkomen van katholieke elementen in almanakken was eerder een kwestie van praktisch gebruik dan overtuiging.

Verzuiling

Het duurde tot de negentiende eeuw, toen de verzuiling werd ingezet, voor er almanakken verschenen die zich speciaal richtten tot protestanten en katholieken. Onder de protestantse almanakken zijn hele sobere te vinden, die zeker de goedkeuring van Coolhaes hadden gekregen, maar ook zijn er die rijk geïllustreerd zijn, gestoken in kleurrijke banden met goudopdruk. Ideologie en almanakken gingen nooit echt hand in hand.