1609: Schaapherders

Schaapherderskalenders

De KB bezit twee Nederlandse schaapherderskalenders uit de zestiende en zeventiende eeuw en bovendien herdrukken van een Franse editie uit 1510 en een Engelse druk uit 1506. De belangstelling voor deze bijzondere almanak is altijd groot geweest, ook onder het gewone volk.

Schaepherders kalengier op een nieu gecorrigeert na den nieuwen stijlvoor 1609

Schaepherders kalengier op een nieu gecorrigeert na den nieuwen stijlvoor 1609

Frankrijk

De eerste schaapherderskalender werd in 1491 (2 mei) gedrukt door Guyot Marchant, die zijn werkplaats had in het Quartier Latin van Parijs. De titel luidde Kalendrier des Bergiers. Het was de eerste geïllustreerde Franse almanak. Van de eerste druk is maar één exemplaar bekend, aanwezig in de Bibliothèque Mazarine in Parijs. Nog hetzelfde jaar verscheen een herdruk, nu onder de titel Le Compost et Kalendrier des Bergiers. Behalve de toevoeging van 'compost' (leerboek der kalenderkunst) aan de titel werd ook de inhoud uitgebreid van 30 naar 54 bladzijden. In de volgende drie eeuwen werd deze almanak alleen al in Frankrijk ca. 40 maal ongewijzigd herdrukt. Behalve in Parijs werd de schaapherderskalender ook gedrukt in Troyes, Rouen, Lyon en Genève.

Engeland en Duitsland

Spoedig verschenen ook Engelse edities, aanvankelijk nog uitgegeven in Parijs door Antoine Vérard in 1503, maar vanaf 1506 ook in Londen. De eerste Duitse editie werd in 1519 gedrukt in Lübeck.

Nederland

De oudste Nederlandse 'scaepherders calengier' werd in 1511 gedrukt te Brussel, door Thomas van der Noot. Daarna verplaatste de productie zich naar Antwerpen, Maastricht, Den Bosch, en in 1609 ook naar Rotterdam. Tot in de negentiende eeuw verschenen er ook andere boeren- of schapersalmanakken in Nederland, maar behalve de titel hadden deze geen relatie met de oorspronkelijke schaapherderskalenders.

Populariteit

Wat heeft deze almanak nu zo populair gemaakt? Allereerst de vele fraaie houtsneden, toegeschreven aan Pierre le Rouge, en gedeeltelijk geïnspireerd op kalenderillustraties uit oude getijdenboeken en de Danse Macabre. Maar het succes is ook te danken aan de wijze levenslessen erin. De magische aantrekkingskracht van een geïdealiseerde schaapherder, die de dag temidden van zijn schaapskudde filosoferend doorbrengt en 's nachts uitgebreid de sterren bestudeert, speelt een grote rol. De herder is het symbool van een gelukkig, tevreden en bescheiden mens, die een redelijk zorgeloos bestaan heeft (zolang de wolven zijn schapen niet aanvallen), en tevens heeft de schaapherder een voorbeeldfunctie om gezond maar vooral minder zondig te leven. De schaapherder is een fictieve figuur en moet niet beschouwd worden als de werkelijke auteur. De schaapherderskalender is in zijn oervorm ook geen oorspronkelijk boek, maar veeleer een compilatie van allerlei oudere werken, maar zoals wel vaker voorkomt is het geheel meer dan de som der delen.