1690: Aan de wand

Gebruiksvoorwerpen

Er zijn vroeger veel meer almanakken vervaardigd dan nu nog beschikbaar zijn. De meeste boekenliefhebbers en bibliotheken verzamelden liever de mooie uitgaven waar Nederlandse uitgevers wereldberoemd door zijn geworden, of wetenschappelijke en religieuze teksten die van belang waren voor de achterban. Almanakken behoorden tot de gebruiksvoorwerpen die na verloop van tijd weggegooid konden worden.

Eeuwig Durende Tijdt Wyser of Almanach, ca. 1690

Eeuwig Durende Tijdt Wyser of Almanach, ca. 1690

Plakalmanak

Dat gold dubbel voor almanakken die uit één blad bestonden. Deze zijn in diverse soorten en maten beschikbaar geweest. De kleine formaten konden achter in een boekje worden bewaard, de grotere dienden aan de wand gehangen te worden. Hieraan danken ze de naam 'plakalmanak'. De overlevingskans van een plakalmanak was zeer gering. De KB bezit er slechts zestig van. Ruim twintig vormen een serie uit de jaren 1586-1611, die bewaard is gebleven omdat de almanakken later zijn ingebonden door een verzamelaar. Die heeft er zelfs een gegraveerde titelpagina aan toegevoegd. Omdat ze zo tot een boek zijn getransformeerd, hebben ze de tand des tijds doorstaan.

Lokale functie

Dan zijn er enkele negentiende-eeuwse plakalmanakken die een lokale functie hebben gehad, zoals de Deventer almanak, de Middelburgsche almanak, en de Nieuwe Zutphensche almanak. Het zijn posters met een jaarkalender, een stadsgezicht en aanvullende praktische informatie, die ongetwijfeld hun nut hebben gehad op kantoor, op school of in de herberg. Sommige zijn in de KB terechtgekomen via de overheid. Ze zijn door de uitgevers aan een gemeentebestuur of andere instantie aangeboden als bewijs van uitgave. De overheid had er geen belang bij om ze te bewaren, en heeft ze overgedragen aan de KB.

Juweeltjes

De overige plakalmanakken zijn bijna allemaal juweeltjes, de moeite van het bewaren waard, zoals met de hand ingekleurde posters met omrekentabellen tussen de Grieks/Hebreeuwse en Romeins/Juliaanse kalenders uit 1730 en eeuwigdurende almanakken met schuiftabellen. Bijzonder fraai is ook de Eeuwig Durende Tijdt Wyser of Almanach: een volledig gegraveerde almanak, vervaardigd door Jochem Bormeester, een graveur en uitgever die in het eind van de zeventiende eeuw in Amsterdam werkte. De gravure toont een cirkelvormige kalender, met in het hart een windroos en daaromheen de dagen van de week, de maanden en het aantal dagen per maand, de sterrenbeelden en de feest- en heiligendagen. Het is geen volledige eeuwigdurende kalender. De mobiele delen waarmee berekeningen uitgevoerd kunnen worden, ontbreken. Naast de almanak toont de gravure een kamergeleerde, die zijn tijd zinvol besteedt: hij heeft twaalf uur per dag nodig om te slapen, te eten en God te dienen. De rest benut hij voor studie en arbeid. Zijn advies: 'Waardeer de Tijdt het dierbaerst aller dingen'.