1783: Verboden

Imago

'De almanak en de courant brengen de leugens in het land.' Een positief imago hadden almanakken niet. Ondanks hun populariteit onder brede lagen van de bevolking zorgden de voorspellingen, de katholieke elementen en het morsige uiterlijk voor minstens even veel kritiek als lof. Predikanten, medici, recensenten en anderen hebben de almanak op de korrel genomen.

Henry Quatre almanachvoor 1783

Henry Quatre almanachvoor 1783

Uit de handel gehaald

Maar de almanakken die de politiek tegen zich gekant vonden, hadden het 't zwaarst te verduren: ze werden verboden. Ze werden uit de boekhandel gehaald omdat ze een privilege hadden geschonden, of omdat ze kritiek leverden op machthebbers. Met name in tijden van oorlog of crisis werd dat laatste niet geduld. In de Tweede Wereldoorlog werden veel kalenders illegaal gedrukt met de boodschap dat ook de tijd van de Duitse overheersing zijn grenzen had, bijvoorbeeld de Turkenkalender van H.N. Werkman uit 1941.

Vierde oorlog met Engeland

Ook het einde van de achttiende eeuw was een periode waarin almanakken met censuur geconfronteerd werden. De Henry Quatre almanach werd op 17 september 1782 in Den Haag verboden. Het boekje, met als blikvanger spotprenten waarop mensen als apen werden voorgesteld, verscheen ten tijde van de vierde oorlog met Engeland. Deze verliep niet goed, met name vanwege de deplorabele staat van de Nederlandse vloot. De patriotten verweten stadhouder Willem V slapheid, niet bij machte of van zins de Engelsen te weerstaan. De titel verwijst naar de Franse koning Hendrik IV, die bekend stond om zijn losbandig leven.

Henry Quatre

Ook in andere satirische geschriften uit deze periode komen we de aanduiding 'Henry Quatre' tegen. Hiermee werden jongemannen bedoeld die probeerden zoveel mogelijk vrouwenharten te veroveren, en hierover in het openbaar opschepten.

Aanklacht

De Henry Quatre almanach opent met het noemen van de drie Nederlandse hoofddeugden: het spel, de hoererij en de dronkenschap. Op het eerste oog lijkt het een libertijnse almanak, die losbandigheid propageert. Maar dit is schijn. Andere 'deugden' die genoemd worden zijn bedriegen, knevelen, lasteren én heulen met de vijand. Hier komt een dubbele bodem tevoorschijn. De almanak is een aanklacht tegen de stadhouder en andere corrupte machthebbers, die zich ongestraft aan al deze ondeugden overgeven terwijl het land ten onder dreigt te gaan. Illustratief is ook de tekst 'Hedendaagsche dievery': 'Steel en verraad, de galg ten spyt, Maar zie eerst óm, dat is, steel listig. Maakt dat ge in eer en aanzien stygt, Dat gy een deftig ampt verkrygt, Dan zal men u vertrouwen schenken.' Het is niet verwonderlijk dat de machthebbers deze almanak zo snel mogelijk uit de roulatie wilden hebben.