1802: Tussen ernst en boert

Uitzonderlijk

Ernst en boert voor de XIXe eeuw, of almanach van beschaafde kundigheden lijkt op het eerste oog een gewone letterkundige almanak: een tamelijk sober kalendergedeelte met veel mengelwerk. Mooi afgewerkte plaatjes, dat wel, en ook een tikkeltje dikker dan andere almanakken. Toch is *Ernst en boert *uitzonderlijk. Het is namelijk de enige Nederlandse almanak waarvan alle jaargangen in hun geheel zijn herdrukt.

A. Fokke Simonsz,Ernst en boert voor de XIXe eeuw, 1802

A. Fokke Simonsz,Ernst en boert voor de XIXe eeuw, 1802

Goedkopere herdruk

Ernst en boert verscheen voor de eerste maal in de jaren 1801 tot 1803 bij de Amsterdamse uitgevers Willem van Vliet en Johannes van der Hey. Van 1805 tot 1807 verschenen de drie boekjes opnieuw, met nieuwe kalenders, ditmaal bij A.B. Saakes. Die verantwoordde de heruitgave met de vermelding dat de almanak alom met goedkeuring was ontvangen, maar door velen niet was aangeschaft omdat hij te duur was. Saakes meende dat het boekje kon wedijveren met buitenlandse almanakken en een tweede kans verdiende. Hij rekende als prijs 25 stuivers, de helft van de oorspronkelijke prijs.

Positief besproken

Saakes stond niet alleen in zijn waardering. Ook in het tijdschrift Algemeene Vaderlandsche Letter-oefeningen (1800, deel I, p. 567-568) werd de almanak positief besproken. 'Deze kostbare onderneming verdient allezins ieders toejuiching, aanmoediging en ondersteuning.' Het feit dat een almanak besproken werd in dit gezaghebbende tijdschrift was overigens al bijzonder.

Arend Fokke Simonsz

Ernst en boert was het product van de veelschrijver en veelredenaar Arend Fokke Simonsz (1755-1812). Fokke was vertrouwd met het genre almanak. Hij had van 1778 tot 1791 De nieuwe vaderlandsche almanach vervaardigd, en ook had hij bijdragen geleverd aan de Dicht- en tooneelkundige almanach en het Vaderlands zakboekje ter bevordering van wetenschappen en fraaije letteren, of almanak. Tijdgenoten kenden hem vooral vanwege zijn rol in Amsterdamse culturele genootschappen. Hij was een goed en veelgevraagd spreker, en had altijd wel een tekst paraat om in te vallen wanneer een genootschapslid het liet afweten als spreker. Hij was een aanhanger van de Verlichtingsidealen, en wilde zijn luisterpubliek graag iets leren over redelijkheid en geestelijke opvoeding. Maar hij merkte ook dat gortdroge verhandelingen een tegengesteld effect bereikten. Dus besloot hij humor te gebruiken in zijn beschavingsoffensief. Veel van zijn teksten gaf hij een 'ironisch-komisch' karakter.

Waardering

Zo ook de almanak Ernst en boert. Deze bevat luchtig geschreven, informatieve teksten over de antieke oudheid, de wijsbegeerte, en de 'schoone kunsten en fraaije letteren'. Karikatuurplaten versterken het humoristische aspect van de almanak. Echt lang heeft de waardering voor Fokke's aanpak niet geduurd. Eer een halve eeuw was verstreken werden zijn teksten als achterhaald, zelfs ongenietbaar beschouwd.