1808: Miniatuur

Extremen

Mensen worden gefascineerd door extremen. Wat is de hoogste wolkenkrabber, waar staat het kleinste huis, wat is het grootste vliegtuig, wie is de oudste mens op aarde? Boekenliefhebbers zijn in andere feiten geïnteresseerd. Wat is het mooist gedrukte boek, wanneer werd voor het eerst een snede van een boek verguld, hoeveel Gutenberg-bijbels bevinden zich in Nederland? In boeken van olifantsformaat zijn slechts weinig verzamelaars geïnteresseerd. Miniatuurboekjes daarentegen zijn niet alleen in trek bij klein behuisden en nomaden, die hun hele boekenbezit in hun jaszak bij zich willen dragen, maar ook bij ruim behuisde verzamelaars zoals de Amerikaanse president Roosevelt.

Le plus petit des almanachsvoor 1808

Le plus petit des almanachsvoor 1808

Criterium

Het criterium om te bepalen wat een miniatuurboekje is, is arbitrair. De verzamelaar en antiquaar Louis Bondy, die vrijwel zijn hele leven heeft gewijd aan dit soort boekjes, hanteert als criterium kleiner dan 3 bij 3 inch (76 x 76 mm). Almanakken waren zeer geliefd bij uitgevers van miniatuurboekjes. Vanwege hun functie van dagelijks te gebruiken tijdboekje dienden ze gemakkelijk in een vest- of broekzak of damestasje te passen.

Klein, kleiner, kleinst

Drukkers en boekbinders beschouwden het maken van kleine boekjes als een uitdaging en gingen met elkaar de strijd aan om het kleinste formaat af te leveren. De Antwerpse drukker Christoffel Plantijn (1520-1589) vervaardigde in 1585 het zeer zeldzame Kalendarium Gregorianum (22 x 35 mm). In Engeland verscheen vanaf 1690 de London Almanack (26 x 57mm) gedurende meer dan 200 jaar, gevolgd door talloze Bijou almanacks. In Nederland werd eind achttiende eeuw de Kleine Tijdwijzer of Jufferlijke Almanach (33 x 66mm) door Jan van Gulik uitgegeven. Ook in Duitsland en Oostenrijk werden prachtig gebonden mini-almanakjes gemaakt, maar Frankrijk spant de kroon. Vanaf 1760 begonnen de almanachs microscopiques in Parijs op te duiken, waar ze door winkeliers als nieuwjaarsgeschenk aan hun beste, vrouwelijke, klanten werden geschonken.

Janet

De uitgever Janet uit de Rue St. Jacques heeft tientallen minuscule almanakjes op de markt gebracht met in de titel de (overbodige) aanduiding 'petit', zoals Le petit cadeau (1796), Le petit trésor (1798), Le petit chansonier (1800) en Le petit Nostradamus (1807). Om schijnbaar een eind te maken aan alle discussies wat de allerkleinste almanak was, moet hij op het idee gekomen zijn om deze dan maar Le plus petit des almanachs te noemen, maar feitelijk is hij niet kleiner dan andere. Het boekje bevat naast een echte kalender acht kopergravures en een groot aantal spreuken, die zeer romantisch van aard zijn en ongetwijfeld in de smaak zijn gevallen bij verliefde vrouwen in Parijs. 'Mon coeur en amour est tendre, / heureux qui le prendre'!