1865: Muzen

Bijwerk

Al in de zestiende en zeventiende eeuw werd de almanak opgefleurd met versjes, kluchten, en andere producten van de geest. Dit 'bijwerk' was te vinden in het kalendergedeelte, of in aparte boekjes die achter de almanak gebonden werden. Het betreft grappen en grollen die velen nu als platvloers, politiek incorrect of discriminerend zullen ervaren. Een vaak voorkomende grap waarin de almanak zelf figureert, luidt: Een vrouw klaagt tegen haar lezende man: 'Was ik maar een boek, dan had je tenminste aandacht voor me'. Waarop hij antwoordt: 'Was jij dan maar een almanak, dan had ik ieder jaar een ander.'

Vergeet mij niet, Muzen-almanakvoor 1865t

Vergeet mij niet, Muzen-almanakvoor 1865 t

Anonieme auteurs

In de twee volgende eeuwen groeide echter het belang van het letterkundige mengelwerk. In de achttiende eeuw kwamen gedichtenbundels waaraan diverse auteurs een bijdrage hadden geleverd in zwang. Het initiatief tot dergelijke compilaties kwam gewoonlijk van de uitgever, die dichters en dichteressen opriep bijdragen in te zenden. Eenzelfde formule werd gehanteerd bij almanakken. De teksten werden anoniem afgedrukt, of hooguit ondertekend met initialen. Omdat de inzenders vaak ook elders publiceerden, zijn sommige initialen wel op te lossen. De bijdragen van J.E.d.W. in de Almanak van vernuft en smaak zijn zonder twijfel van de hand van de dichter Jacob Eduard de Witte. En als we in diezelfde almanak gedichten aantreffen met de ondertekening M.v.Z., dan kan dat niemand anders zijn dan Maria van Zuylekom, de vrouw van De Witte, met wie hij ook andere teksten had geschreven. Het oplossen van initialen blijkt zo een reconstructie van dichtersnetwerken te worden.

Bijwerk overvleugelt hoofdwerk

Naast anonieme gedichten duiken er af en toe ook beroemde teksten op, zoals van Shakespeare en Chaucer. Maar het zou tot de negentiende eeuw, de gouden eeuw van de letterkundige almanakken, duren eer alle auteurs met naam en toenaam genoemd werden. De status van letterkundige teksten, zoals novellen, gedichten, brievenromans en toneelstukken, was niet meer gering. Dit blijkt ook uit de vele fraaie, vaak romantische illustraties. Het bijwerk ging het oorspronkelijke hoofdwerk overvleugelen. Alleen een beknopte kalender voorin herinnerde aan vroegere fasen van de almanak.

Muzenalmanak

Een bijzonder type letterkundige almanak was de muzenalmanak. Nadat in 1765 de eerste Almanach des muses in Parijs was verschenen, werden de Griekse godinnen van kunst en wetenschap in heel West-Europa in almanakken aangeroepen. Eén van de beroemdste Nederlandse versies, Aurora, heet alleen nog maar in naam almanak. Hierin heeft zelfs de kalender het veld moeten ruimen. Het is een fraai vormgegeven letterkundige bloemlezing, die één keer per jaar op de markt werd gebracht.