1895: Studenten

Almanakken en onderwijs

Het kalendergedeelte in almanakken leende zich voor het vastleggen van afspraken en dagelijkse notities. Tegenwoordig heeft de agenda deze rol overgenomen. Als er nu één omgeving is die onlosmakelijk met de agenda is verbonden, dan is het wel de school. Vreemd genoeg duurde het tot het begin van de negentiende eeuw voor een dergelijke band tussen onderwijs en almanakken was ontstaan. Maar die bleek spoedig zo sterk, met name aan de universiteiten, dat die tot op de dag van vandaag in stand is gebleven.

Almanak van het Amsterdamsch studentencorpsvoor 1895

Almanak van het Amsterdamsch studentencorpsvoor 1895

Ontwikkeling van de studentenalmanak

De eerste Nederlandse studentenalmanakken verschenen rond 1815 in Leiden, Utrecht en Groningen. Ze bevatten informatie over het komende studiejaar, noemden de hoogleraren en studenten aan de universiteit, en boden verhalen en gedichten voor en over studenten. Ze lijken op de zakelijke almanakken die voor bepaalde beroepsgroepen werden vervaardigd. Nadat de studenten zelf zich hadden ontfermd over de vervaardiging van de almanakken, kwamen deze tot volle bloei. Steeds meer studentencorpsen maakten een eigen almanak. Ze mogen dan laat zijn ontdekt als aparte doelgroep, studenten ontpopten zich als de creatiefste almanakmakers aller tijden. Met name in de twintigste eeuw leek het een gulden regel dat iedere almanak vooral toch anders moest zijn dan die van het vorige jaar. Menig academisch schrijf- en tekentalent kon zich hier manifesteren. De omvang dijde uit, en wat de uitvoering betreft lijkt het erop dat kosten noch moeite werden gespaard. De almanakken kregen zo een geheel andere functie dan praktisch jaarboekje, en daaraan hebben we het te danken dat ze, in tegenstelling tot zo vele andere almanakken, tot op de dag van vandaag verschijnen.

Bron voor onderzoek

Doordat de studentenalmanak de negentiende en de twintigste eeuw heeft overleefd, biedt hij aardige invalshoeken voor onderzoek. Uiteraard biedt hij als geen andere bron inzicht in de ontwikkeling van studentikoze humor. Maar door de bonte variatie in uitvoeringen zijn studentenalmanakken ook zeer geschikt om de ontwikkeling van de boekkunst te volgen. Iedere almanak diende te openen met een portret van de koning(in), de rector magnificus of een hoogleraar, en wie de moeite neemt ze chronologisch langs te lopen, ziet een scala aan illustratietechnieken aan zich voorbijtrekken. Ook typografische trends en boekbindmodes zijn gemakkelijk te ontdekken. De moderne studentenalmanak heeft weinig meer gemeen met zestiende-eeuwse astrologische almanakken, maar het feit dat ze dezelfde naam dragen toont de kracht van het concept van een boekje dat een bonte mengeling aan teksten en tips biedt en na een jaar vervangen dient te worden.