Johannes Hudde (1628-1704) [Rijksmuseum]

De Amsterdamse burgemeester Johannes Hudde (1628-1704) was een veelzijdig man. Hij werd op 23 april 1628 in Amsterdam geboren. Hij studeerde in Leiden bij de befaamde hoogleraar wiskunde Frans van Schooten. Die had veel belangrijke relaties: Christiaan Huygens was een van zijn leerlingen en Van Schooten had ook nauw contact met René Descartes. Nadat Hudde zijn studie had afgerond werkte hij samen met Huygens en Johan de Witt mee aan Van Schootens Latijnse vertaling van Descartes' baanbrekende La Géométrie (1659-1661). Hij schreef ook een bijdrage voor dit boek.

Omstreeks 1660 bedacht Hudde een enkelvoudig microscoopje (met één lens). Hudde deelde zijn vondst met collega’s. Met zo’n microscoop deden latere onderzoekers als Johannes Swammerdam en Anthonie van Leeuwenhoek hun wereldvermaarde ontdekkingen.

Dat een theoreticus een microscoop ontwikkelde was minder vreemd dan het nu lijkt. Het construeren van telescopen en microscopen was in de zeventiende eeuw een hot issue. De telescoop werd in 1608 ontwikkeld; rond 1620 kwamen de eerste microscopen in gebruik. Er was veel aandacht voor de natuur en onderzoekers streefden ernaar om de wereld om hen heen te ontleden en te bestuderen. Filosofen als Descartes en Spinoza waren van mening dat het oog cruciaal was voor de waarneming, en beiden hielden zich intensief bezig met zowel de theoretische als de praktische kant van de optica. Zo ook Hudde. Hij correspondeerde over het maken van telescooplenzen met zowel Christiaan Huygens als Spinoza. Hudde inspireerde Spinoza om zelf lenzen te gaan slijpen.

Hudde als bestuurder en wetenschapper

Aanvankelijk was Hudde vooral geïnteresseerd in theoretische wiskundige problemen, maar naarmate hij meer bestuurlijke functies kreeg, groeide zijn belangstelling voor de praktische toepassing van de wetenschap. Hij was ervan overtuigd dat nieuwe – en gedeelde – kennis zou leiden tot meer welvaart voor de burgers.

Hudde was een Amsterdams regent die zelf actief en innovatief wetenschappelijk onderzoek verrichtte en als geen ander het nut van de verspreiding van kennis inzag. Hij zette bijvoorbeeld wetenschappelijke kennis in om de waterhuishouding van Amsterdam drastisch te verbeteren. Hij deelde zijn ontdekkingen met iedereen die daar belangstelling voor had. Dankzij dit ideaal van ‘open access’ groeide Amsterdam eind zeventiende eeuw uit tot de belangrijkste kennis-hub ter wereld.

21 maal was Hudde tussen 1672 en 1703 burgemeester van Amsterdam; hij was van grote betekenis als bewindvoerder van de VOC. Naarmate zijn werk als bestuurder toenam, raakte zijn wetenschappelijke werk op de achtergrond. Hij had een omvangrijke bibliotheek met een collectie manuscripten, maar die is grotendeels verloren gegaan. Hij publiceerde ook weinig. Dat maakt dat hij veel minder bekend is geworden dan Spinoza of Christiaan Huygens, terwijl hij indertijd wel op gelijke hoogte met hen stond.

Hudde’s publicatie over telescopen

Sferische aberratie

Uit Huddes briefwisseling met Christiaan Huygens was bekend dat Hudde ooit iets had geschreven over telescopen in een boekje getiteld Specilla circularia. Deze tekst behandelt de zogenoemde ‘sferische aberratie’. Dit is het verschijnsel dat bij de gebruikelijke bolvormige lenzen het brandpunt diffuus is: evenwijdig invallende lichtstralen komen niet samen in één punt. Descartes had hiervoor een oplossing voorgesteld, maar die was technisch niet uitvoerbaar. Hudde laat zien dat de sferische aberratie in veel gevallen valt te verwaarlozen. Een dergelijke wiskundige aanpak van zulke technische problemen was destijds hoogst vernieuwend.

Een verloren gewaand boek

Tot nu toe was de tekst Specilla circularia alleen in handschrift overgeleverd. Men wist wel dat er een gedrukt exemplaar had bestaan, want Gerard en Johan Meerman hadden het in hun bibliotheek. Dat exemplaar werd in 1824 geveild en was sindsdien spoorloos.

Het was dan ook groot nieuws toen bekend werd dat in Londen een exemplaar geveild zou worden. Diverse wetenschappers spoorden de KB aan om te proberen dit boek te verwerven. En dat is dus gelukt, met hulp van de Vereniging Vrienden van de KB..

De tekst van Hudde bleek samengebonden met een boek van Pierre Borel over de uitvinding van de verrekijker. Daarin wordt ook aandacht besteed aan het gebruik van de microscoop met meerdere lenzen die uit de Hollandse verrekijker ontwikkeld was. Bovendien is er het befaamde anagram in opgenomen waarmee Christiaan Huygens zijn ontdekking van de ringstructuur van de planeet Saturnus veilig stelde.

De combinatie van deze twee publicaties bewijst dat het werk afkomstig is uit de Meerman-bibliotheek, want in de veilingcatalogus (deel 1, pagina 252, nummer 897 kwarto) staat een boek vermeld met precies dezelfde onderdelen.

Hudde krijgt zijn plaats in de geschiedenis terug

Ook in Meermans tijd was Huddes Specilla circularia al uiterst zeldzaam. Het is vermoedelijk slechts in enkele exemplaren gedrukt, misschien zelfs alleen als drukproef. De naam van Hudde staat niet op de titelpagina en er werd zelfs een tijdje verondersteld dat de tekst van Christiaan Huygens was. In het boekje dat de KB verwierf is later met de hand geschreven dat de tekst van Hudde is. Dat staat nu onomstotelijk vast, omdat enkele jaren geleden een handschrift van Hudde gevonden is met dezelfde tekst. Nu is ook te zien hoe de tekst de wereld in is gestuurd: samengebonden met Borels werk. Dat maakt dit boekje voor de wetenschap en geschiedenis een belangrijke aanwinst die Hudde weer enigszins zijn plaats in de geschiedenis van de natuurwetenschap teruggeeft.

Moderne wetenschappers over Hudde

Bekijk dit filmpje waarin wetenschappers het herontdekte boek enthousiast begroeten:

Beschrijving

[Johannes Hudde], Specilla circularia, sive quo modo per solas circulares figuras fieri possint omnis generis specilla tam microscopia, quàm telescopia. Zonder plaats, 1656. Gedateerd: 25 april 1656. KW GW A108988 [2].
Titel in de KB catalogus

Meer weten

• Klaas van Berkel, ‘Johannes Hudde’, in: Klaas Van Berkel, Albert Van Helden & Lodewijk C. Palm (eds.), The History of Science in the Netherlands. Survey, Themes and Reference. Leiden/Boston 1999, p. 476-478.
• H.L. Houtzager, ‘Johannes Hudde en zijn vergrotende glazen bolletjes’, in: Scientiarum Historia 31 (2005), pp. 155-163.
• J. Mac Lean, ‘De nagelaten papieren van Johannes Hudde’, in: Scientiarum Historia 13 (1971), p. 144-162.
• Rienk Vermij, ‘Bijdrage tot de bio-bibliografie van Johannes Hudde’, Gewina , 18:1 (1995), p. 25-35.
• Rienk Vermij & Eisso Atzema, ’Specilla circularia. An unknown work of Johannes Hudde’, in: Studia Leibnitiana, 27 (1995), p. 104-121.