Boekband van Christoffel Plantijn

Bruin kalfsleer, met goud bestempeld, met email-verf in wit, zwart, grijs en donker groen en sporen van rood. Op beide platten bevindt zich een rijk patroon van linten en mauresken. Op het voorplat een opdracht aan de keizer. Het rond veld in het midden moet vroeger het geschilderde wapen van Karel V hebben getoond.

De wereldberoemde drukker en uitgever Christoffel Plantijn werd rond 1520 in Frankrijk geboren en stierf te Antwerpen in 1589. Hij begon zijn carrière als boekbinder en genoot daarin grote faam. Hij leerde het vak in Caen en vertrok in 1547 met vrouw en kind naar Parijs om zich in de kunst te vervolmaken. In 1549 verhuisden zij naar Antwerpen, waar Plantijn in 1550 het burgerrecht verwierf en een bindersbedrijf opzette. Eerst in 1555, toen het binden hem door een ongeval onmogelijk was geworden, begon hij met drukken.

Plantijn signeerde zijn boekbanden net zo min als zijn vakbroeders. In het verleden is een aantal banden aan hem toegeschreven, maar zonder documentaire zekerheid. Deze band vormde enige tijd een belangrijke schakel in het onderzoek, omdat onder het dekblad een Antwerpse prognosticatie uit 1544 was meegebonden, die bewees dat hij in elk geval uit Antwerpen stamde. Pas in 1966 konden Colin en Nixon één band op grond van een aantekening van Plantijn met zekerheid aan hem toeschrijven. Beide auteurs presenteerden daarbij een lijst van 42 banden, die door de overeenkomstige stempelafdrukken ook aan de meester werden toegeschreven, waaronder deze. De band diende als geschenk van de vertaler van het boek Willem van Male of de uitgever Joannes Steelsius aan Karel V. Beiden onderhielden goede relaties met de keizer en hadden er belang bij hem het boek over zijn oorlogshandelingen in een fraaie band à la mode te schenken. Een ander exemplaar van hetzelfde boek heeft een bijna gelijke band. Het was bestemd voor Karels zoon Philips II, en heeft diens wapen op het voorplat. De band in de Koninklijke Bibliotheek heeft oorspronkelijk in het lege middenveld stellig ook een geschilderd wapen gehad, dat van Karel V.

De bandversiering sluit aan bij het beste Parijse bindwerk uit de periode 1540-1560. Het patroon van doorsnijdende linten en mauresken was echter geen Franse vinding, maar kwam via Italië uit de wereld van de Islam. De renaissancebinders konden zich niet spiegelen aan klassieke voorbeelden, maar vonden inspiratie in de Islamitische kunst, waaruit ook de nieuwe bandbekleding, het marokijn, en de goudstempeling stammen.

Boekband. Vervaardigd door Christoffel Plantijn voor keizer Karel V. Antwerpen, 1550. Antverpiae, in aedib. Ioan. Steelsii, 1550. 8º. Herkomst: collectie A.W.M. Mensing, 1909. 1708 D 41

Boekband. Vervaardigd door Christoffel Plantijn voor keizer Karel V. Antwerpen, 1550. Antverpiae, in aedib. Ioan. Steelsii, 1550. 8º. Herkomst: collectie A.W.M. Mensing, 1909. 1708 D 41

Literatuur

P. Verheyden, 'Twee banden van Plantin voor keizer en prins', in: De Gulden Passer 15 (1937), p. 107-119
Tentoonstelling boekbanden in de nationale bibliotheek. 's-Gravenhage 1941, p. 13, nr. 10
G. Colin & H.M. Nixon, 'La question des reliures de Plantin', in: Studia bibliographica in honorem Herman de la Fontaine Verwey. Amsterdam 1968, p. 56-89.