Boekband van Dirk Nicolaas Esveld

Jaarboekje van den Algemeenen Nederlandschen Typografenbond
Geschenk van Dirk Nicolaas Esveld jr.
Verwerving: 1991
Datering: 1912
Formaat: 17 x 12 cm.
Aanvraagnummer: 1771 G 60

Bruinkarmijn segrijn, met goud bestempeld. Franse band met kunstribben; boekblok genaaid op vijf ingelaten touwen. De platten zijn bestempeld met vijf min of meer door elkaar lopende 'speerpunten' horizontaal gericht vanaf de rug (halverwege elk veld) tot aan de voorzijde. Op het voorplat in de tweede en vierde punt de boektitel.

Na de bijna fatale teruggang van het handboekbinden in Nederland in het derde kwart van de negentiende eeuw, ontstond in de laatste twintig jaren van die eeuw een hernieuwde belangstelling voor het handwerk. Bindkunstenaars probeerden toen de vormidealen uit Engeland te combineren met het weergeven van de titel op een prominente plaats op de band. Het zou slechts bij pogingen blijven, want de opdrachten voor luxueus bindwerk bleven schromelijk achter bij het enthousiasme van de binders. Wèl creëerden enige grote bedrijven in hun werkplaatsen een plekje voor het handbindwerk. Deze bedrijven konden een rijke schakering aan bindwerk maken, lopend van de in grote oplage gemaakte compleet industriële band, via de in kleine oplage gemaakte half-industriële tot de geheel met de hand gemaakte band. Zo'n firma was die van Elias P. van Bommel in Amsterdam. Daar trad op 27 oktober 1892 de net vijftien jaar geworden Dirk Nicolaas Esveld in dienst. Hij werd intern opgeleid volgens de oude tradities die bij Van Bommel in ere werden gehouden. Van partijwerker werd hij een goed handwerker. Hij mocht spoedig meewerken aan het luxe werk, dat meestal door Van Bommel zelf werd gemaakt, en zo werd hij een meester in het vak, op wie de firma kon bouwen. Als hoogtepunt in zijn carrière kan worden genoemd de benoeming tot meesterknecht in 1932. Vanaf dat moment moest iedereen in het bedrijf zich 'naar zijn aanwijzingen gedragen, tenzij hem of haar van hoogerhand andere orders worden gegeven'. De zeer aimabele en bescheiden Esveld zal van dit privilege weinig gebruik gemaakt hebben. Liever werkte hij aan de luxe bindopdrachten die hij na de interne opleiding en vele jaren thuis oefenen mocht uitvoeren. Dat thuis oefenen nam Esveld zeer serieus: 'Elken Zondag weder opnieuw, steeds verder, telkens iets nieuws'. Aan de tafel in de huiskamer verfijnde hij zijn techniek, experimenteerde hij met verschillende stijlen en creëerde op deze manier een opmerkelijke verzameling boekbanden. Vijftien van deze banden werden in 1991 door zijn zoon aan de Koninklijke Bibliotheek geschonken.

Boekband, vervaardigd door Dirk Nicolaas Esveld. Amsterdam. Inhoud: Jaarboekje van den Algem. Nederlandschen typografenbond voor 't jaar 1912. Amsterdam, [1912]. 1771 G 60

Boekband, vervaardigd door Dirk Nicolaas Esveld. Amsterdam. Inhoud: Jaarboekje van den Algem. Nederlandschen typografenbond voor 't jaar 1912. Amsterdam, [1912]. 1771 G 60

Het is onduidelijk waar Esveld de inspiratie voor zijn werk opdeed. De ras-Amsterdammer kwam zelden buiten de stad, is nooit in het buitenland geweest en mengde zich niet in discussies tussen vakgenoten. Waarschijnlijk hebben de in het bedrijf aanwezige voorbeeldboeken de nodige invloed op hem gehad. Tussen 1890 en 1930 verschenen er vooral in Duitsland series van ontwerpen voor boekbanden, die als voorbeelden voor ateliers en binderijen konden dienen. Iets als copyright bestond niet, dus men kon de ontwerpen vrijelijk imiteren of ze als inspiratiebron gebruiken, zoals dat ook gebeurt met de klassieke ornamentprent. In 1904 startte de uitgeverij van Knapp in Halle met een serie van moderne ontwerpen van de beroemde Duitse boekbinder Paul Kersten. Het is duidelijk dat Esveld deze serie kende, want plaat achttien toont hetzelfde ontwerp als zijn bandje rond het Jaarboekje van den Algemeenen Nederlandschen Typografenbond. (RT)

Literatuur

Zeldzaam en kostbaar. 's-Gravenhage 1992, nr. 166
J. Storm van Leeuwen, ‘Een verloren zoon of een belangrijke schenking boekbanden’, in: De Boekenwereld 9 (1992-1993), p. 25-33.
Jan Storm van Leeuwen, 75 Jaar boekbindkunst in Nederland. ’s-Gravenhage 1984.