De Blauwe Schuit: Das Windliecht Gottes

Oudere teksten kregen door de oorlogssituatie een nieuwe betekenis. Dat gold bijvoorbeeld voor de preken van Luther.

Uit de preken van Luther werd door de schippers van De Blauwe Schuit een selectie gemaakt en gepubliceerd als Das Windliecht Gottes. Niet iedereen geloofde meteen dat deze 'actuele' tekst geschreven was door Maarten Luther (1483-1546).

Luther, H.N. Werkman, *Das Windliecht Gottes* (1942)
Omslag Koninklijke Bibliotheek)

Luther, H.N. Werkman, Das Windliecht Gottes (1942)

Luther, H.N. Werkman, *Das Windliecht Gottes* (1942)
Binnenzijde vooromslag en pagina 1

Luther, H.N. Werkman, Das Windliecht Gottes (1942)

Luther, H.N. Werkman, *Das Windliecht Gottes* (1942)
Pagina 2-3

Luther, H.N. Werkman, Das Windliecht Gottes (1942)

Pagina 4 en binnenzijde achteromslag

Luther, H.N. Werkman, Das Windliecht Gottes (1942)

Luther, H.N. Werkman, *Das Windliecht Gottes* (1942)
Achterzijde omslag

Luther, H.N. Werkman, Das Windliecht Gottes (1942)

De politieke situatie in 1942

De totstandkoming van Das Windliecht Gottes raakt op velerlei wijzen betrokken bij de veranderende politiek situatie in 1942. Ten eerste meldt H.N. Werkman dat voor deze nieuwe uitgave de keuze van het papier nog wel eens moeilijk kan worden. 'Papier en omslag zal ik zien bijeen te scharrelen maar houd er rekening mee dat dit niet meevalt op 't oogenblik. De papierhandel is geheel aan banden gelegd.' (Brief van 10 april 1942).

Er waren al verschillende maatregelen die uitgaven belemmerden. Vanaf 1 oktober 1941 moest voor elke uitgave een vragenlijst van de Afdeeling Boekwezen van het Departement van Volksvoorlichting en Kunsten worden ingevuld. Vanaf januari 1942 was de Nederlandse Kultuurkamer actief: auteurs moesten er lid van zijn om te kunnen blijven publiceren. Het Rijksbureau voor Papier ging over de papierdistributie. Vanaf 1941 was een kengetal of de naam van de drukker verplicht op al het drukwerk.

Luther, H.N. Werkman, *Das Windliecht Gottes* (1942)
Omslag (Antiquariaat Fokas Holthuis)

Luther, H.N. Werkman, Das Windliecht Gottes (1942) [Exemplaar Antiquariaat Fokas Holthuis]

Luther, H.N. Werkman, *Das Windliecht Gottes* (1942)
Omslag (Gemeentemuseum Den Haag)

Luther, H.N. Werkman, Das Windliecht Gottes (1942) [Exemplaar Gemeentemusuem Den Haag]

Luther, H.N. Werkman, *Das Windliecht Gottes* (1942) [Exemplaar Stedelijk Museum Amsterdam]
Omslag (Stedelijk Museum)

Luther, H.N. Werkman, Das Windliecht Gottes (1942) [Exemplaar Stedelijk Museum Amsterdam]

Luther, H.N. Werkman, *Das Windliecht Gottes* (1942) [Exemplaren Museum Meermanno en Koninklijke Biblitoheek]
Omslag (links: Koninklijke Biblitoheek; rechts: Museum Meermanno)

Luther, H.N. Werkman, Das Windliecht Gottes (1942) [Exemplaren Museum Meermanno en Koninklijke Biblitoheek]

Een zestiende-eeuwse typografie

De tekst van Luther was bedoeld als Pinksteruitgave van De Blauwe Schuit, maar uit de brieven blijkt niet precies wanneer het boekje is verspreid. Op 4 mei was het nog in een stadium van proeven. Het colofon zegt: 'De oplage bestaat uit 100 ex., die tusschen Hemelvaart en Pinksteren verdeeld werden onder de vrienden van De Blauwe Schuit.' De oplage was waarschijnlijk even groot als die van de voorgaande uitgave met teksten van Nijhoff: 200 exemplaren.

Luther, H.N. Werkman, *Das Windliecht Gottes* (1942)
Achteromslag (Koninklijke Bibliotheek)

Luther, H.N. Werkman, Das Windliecht Gottes (1942)

Luther, H.N. Werkman, *Das Windliecht Gottes* (1942)
Achteromslag (Museum Meermanno)

Luther, H.N. Werkman, Das Windliecht Gottes (1942)

Voor de duif maakte hij een kwetsbaar sjabloon. In sommige exemplaren lijken de pootjes van de duif al zijn afgescheurd van het papieren sjabloon. Voor de olijftak was een apart sjabloon nodig.

Beschrijving van BS11

[M. Luther], Das Windliecht Gottes. [Keuze en aantekening: F.R.A. Henkels. Druksels: H.N. Werkman.]
4 pagina's, ingenaaid in omslag, 279x198 mm.
Mei 1942.
Letter: Hollandsche Mediaeval, Egyptienne en Cheltenham.
Oplage: 100 (colofon), waarschijnlijk echter: 200.
Papier: Roze eenzijdig gekalanderd karton (omslag); bruin gekleurd drukpapier (binnenwerk).
Colofon: 'Colophon Das windliecht Gottes, een tractaat van M. Luther, werd gedrukt in Mei 1942 door H.N. Werkman in opdracht van De Blauwe Schuit. De oplage bestaat uit 100 ex., die tusschen Hemelvaart en Pinksteren verdeeld werden onder de vrienden van De Blauwe Schuit.'

Literatuur

  • Diewertje Dekkers, Jikke van der Spek, Anneke de Vries, H.N. Werkman, Het complete oeuvre. Rotterdam, Groningen, 2008
  • F.R.A. Henkels, Logboek van De Blauwe Schuit. Amsterdam, 1982
  • Groninger Museum Werkman Archief [online].
  • Hendrik Nicolaas Werkman, Brieven rond De Blauwe Schuit (1940-1945). Nijmegen, 2008
  • Ate Zuithoff, Hendrik Werkman en De Blauwe Schuit. Herinneringen van een schipper. Utrecht, 1995