De Blauwe Schuit: Ein Gebet wider den Türken 1541

Ein Gebet wider den Türken 1541 verscheen midden in de Tweede Wereldoorlog, driehonderd jaar nadat Luther de tekst geschreven had. De vormgeving werd bijna helemaal bepaald door dominee August Henkels

De derde en laatste tekst van Luther die De Blauwe Schuit uitgaf was een gebed, tegen de vijand, of liever tegen het ongeloof dat overal te vinden was volgens Luther: hij verzette zich tegen de verloochening van God in het algemeen, of die nu kwam uit de hoek van de duivel, de wereld, de paus of de Turken ('Teufel, Welt, Papst und Türke'). Henkels zag voor deze tekst aanleiding in 'de farizeesche verstijving' in christelijke kringen en in de 'steeds grooter wordende verbittering waarmee het binnenlandsch verzet moest worden gevoerd'. Dit was één van de zeven Duitstalige publicaties van de uitgeverij.

[M. Luther], H.N. Werkman, *Ein Gebet wider den Türken 1541* (1943)
Omslag (Koninklijke Bibliotheek)

[M. Luther], H.N. Werkman, Ein Gebet wider den Türken 1541 (1943)

[M. Luther], H.N. Werkman, *Ein Gebet wider den Türken 1541* (1943)
Binnenzijde vooromslag en pagina 1

[M. Luther], H.N. Werkman, Ein Gebet wider den Türken 1541 (1943)

[M. Luther], H.N. Werkman, *Ein Gebet wider den Türken 1541* (1943)
Pagina 2-3

[M. Luther], H.N. Werkman, Ein Gebet wider den Türken 1541 (1943)

[M. Luther], H.N. Werkman, *Ein Gebet wider den Türken 1541* (1943)
Pagina 4 en binnenzijde achteromslag

[M. Luther], H.N. Werkman, Ein Gebet wider den Türken 1541 (1943)

[M. Luther], H.N. Werkman, *Ein Gebet wider den Türken 1541* (1943)
Achterzijde omslag

[M. Luther], H.N. Werkman, Ein Gebet wider den Türken 1541 (1943)

Voor het omslag: een krijgshaftige Turk

Het eerste wat er in de brieven van de schippers van De Blauwe Schuit over horen is wat August Henkels op 29 mei 1943 schrijft aan Hendrik Werkman. Hij stuurt een compleet 'drukplan' mee. Hij wist precies hoe het eruit moet zien, tot en met Werkmans illustratie aan toe.

[M. Luther], H.N. Werkman, *Ein Gebet wider den Türken 1541* (1943)
Druksel (detail van hand)

[M. Luther], H.N. Werkman, Ein Gebet wider den Türken 1541 (1943)

[M. Luther], H.N. Werkman, *Ein Gebet wider den Türken 1541* (1943)
Druksel (detail van tulband)

[M. Luther], H.N. Werkman, Ein Gebet wider den Türken 1541 (1943)

Van drukplan naar uitvoering

Het drukplan van Henkels bepaalde een aantal facetten van de uitgave: formaat, papier, indeling, lettertype, plaats van titel, oplage, datum van verschijnen en omslagillustratie.

Formaat: 'ongeveer als' Bij het graf van den Nederlandschen onbekenden soldaat gevallen in de Meidagen 1940 (BS10). Het werd iets groter, maar dat lag, zoals gebruikelijk, aan het papier dat Werkman kon vinden.

Papier: Henkels koos voor het 'Grove omslagpapier, dat ik laatst bij je zag'. Het werd voor het omslag: rozerood gekleurd zachte dunne karton kwaliteit, onbewerkt. Als binnenwerk werd een lichtbruin gekleurd drukpapier, zwaar verlijmd (als schrijfpapier) gevonden.

Het voorstel voor de indeling is vrijwel geheel overgenomen, met één wijziging: de aantekening van Henkels en het colofon pasten volgens Werkman niet goed op één blad, het colofon werd verschoven naar de binnenzijde van het achteromslag.

Lettertypen

Ook voor de te gebruiken letter deed Henkels voorstellen, maar hierbij hield hij zich op de vlakte.

[M. Luther], H.N. Werkman, *Ein Gebet wider den Türken 1541* (1943) [Detail van tekst, pagina 2]
Detail van tekst (pagina 2)

[M. Luther], H.N. Werkman, Ein Gebet wider den Türken 1541 (1943) [Detail van tekst, pagina 2]

De verregaande bemoeienis van Henkels met de lay-out van de uitgave doet nu wat vreemd aan, maar het was destijds niet ongebruikelijk voor een uitgever om zulke aspecten te bepalen. De Blauwe Schuit was de opdrachtgever en bepaalde de rekeningen. Werkman hield bovendien genoeg vrijheid om zijn druksels te laten aansluiten bij zijn eigen ideeën, of andersom, om in zijn ontwerpen ruimte te laten voor de opvattingen van Henkels en de anderen.

Beschrijving van BS28

[Luther], Ein Gebet wider den Türken 1541. [Aantekening: F.R.A. Henkels. Druksel: H.N. Werkman.]
4 pagina's, ingenaaid in omslag, 255x206 mm.
Augustus 1943.
Letter: Halfvette Hollandsche Mediaeval, Egyptienne.
Oplage: 75.
Papier: Rozerood gekleurd zachte dunne karton kwaliteit, onbewerkt (omslag); lichtbruin gekleurd drukpapier, zwaar verlijmd (als schrijfpapier) (binnenwerk).
Colofon: 'Colophon Luther's "Gebet wider den Türken" uit het jaar 1541 werd voor de eerste maal afzonderlijk gedrukt in den zomer van het jaar 1943 door H.N. Werkman in een oplage van 75 ex. voor de vrienden van De Blauwe Schuit.'

Literatuur

  • F.R.A. Henkels, Logboek van De Blauwe Schuit. Amsterdam, 1982
  • Groninger Museum Werkman Archief [online].
  • Hendrik Nicolaas Werkman, Brieven rond De Blauwe Schuit (1940-1945). Nijmegen, 2008
  • Ate Zuithoff, Hendrik Werkman en De Blauwe Schuit. Herinneringen van een schipper. Utrecht, 1995