De Blauwe Schuit: Kerstmis in Friesland

Na zijn vrijlating uit het kamp Sint Michielsgestel schreef August Henkels een sonnet dat als bedankje werd rondgezonden.

Deze uitgave van de schippers van De Blauwe Schuit werd besproken in het weekend van 23-24 januari 1943. Dominee Henkels en zijn vrouw Julia ontvingen toen Greet en Hendrik Werkman als logees in hun huis in Heerenveen. Een dag later stuurde Henkels zijn sonnet aan de drukker.

August Henkels, H.N. Werkman, *Kerstmis in Friesland* (1943)
Voorzijde (pagina 1)

August Henkels, H.N. Werkman, Kerstmis in Friesland (1943)

August Henkels, H.N. Werkman, *Kerstmis in Friesland* (1943)
Pagina 2-3

August Henkels, H.N. Werkman, Kerstmis in Friesland (1943)

August Henkels, H.N. Werkman, *Kerstmis in Friesland* (1943)
Pagina 4

August Henkels, H.N. Werkman, Kerstmis in Friesland (1943)

Vrijlating uit gevangenschap

Op vrijdag 18 december 1942 was Augustus Henkels met circa 200 andere gevangenen vrijgelaten uit het kamp en kon hij vanaf Den Bosch naar Heerenveen terugkeren. Het sonnet Kerstmis in Friesland beschrijft zijn reis, beginnend bij de 'bus' voor het kamp - waar 'incognito' de 'ster van 't kind' verscheen 'aan het spatbord'. Daarna volgt de ster de grachten van Utrecht en stijgt dan langzaam hoger bij Zwolle om in Friesland zijn volle kracht te krijgen, 'in een stralend kinderoog'. Het kind van Henkels.

'Welnu, ik ben er weer', schreef hij vlak voor Kerstmis aan Hendrik Werkman: 'En we verlangen ernaar jullie nu weer eens gauw uitgebreid te kunnen zien en spreken.' Dat gebeurde al vrij snel: August en Julia Henkels bezochten Werkman eind december in Groningen. Werkman viel op dat de dominee wél en niet veranderd was: 'Behoudens een - voor een dominee - opvallende taalverruwing was hij in het geheel niet veranderd.' Een maand later logeerden Werkman en zijn vrouw in Heerenveen. Henkels hoefde nog niet te preken en ze hadden dus tijd voor elkaar en voor nieuwe plannen.

August Henkels, H.N. Werkman, *Kerstmis in Friesland* (1943)
Druksel (pagina 3, detail)

August Henkels, H.N. Werkman, Kerstmis in Friesland (1943)

August Henkels, H.N. Werkman, *Kerstmis in Friesland* (1943)
Tekst (pagina 2, detail), met afdruk van druksel op pagina 3

August Henkels, H.N. Werkman, Kerstmis in Friesland (1943)

Haastige productie gewenst

Op 25 januari zond Henkels de kopij en zijn aanwijzingen voor de lay-out. Henkels zou een week later aan een rondreis beginnen, onder andere naar Hengelo, Neede, Doorn, en Amsterdam - of 'Holland' zoals Henkels het noemde. Graag wilde hij een oplage van maar liefst 200 exemplaren vóór vertrek gereed hebben, maar dat lukte niet. Niet alleen omdat het aantal exemplaren - uiteindelijk zelfs 237 - daarvoor te hoog was, ook de bewerkelijkheid van de kleurendruksels vertraagde het proces. Bovendien werd de opdracht uitgebreid toen de eerste drukproef arriveerde: Henkels vond de derde pagina wat kaal en vroeg om daar ook een druksel aan te brengen, van 'een nachtelijk huisje met verlichte ramen en een ster daarboven'. Maar op 12 februari waren de eerste 125 exemplaren klaar, vier dagen later de rest. Niet met 'verlichte ramen' overigens, want Werkman wees er op dat dat niet zou gaan 'met het oog op de verduisteringsvoorschriften'.

De haastige afwerking liet in sommige exemplaren haar sporen na. Werkman maakte zich al snel zorgen over het drogen: 'er gaan een paar dagen mee heen voor alles goed en wel droog is'. Het exemplaar in Museum Meermanno laat dwars door de tekst op pagina 2 de afdruk zien van de illustratie er tegenover. De zwarte omlijningen van ramen en deur waren duidelijk nog niet droog, toen het vouwblad werd dichtgeslagen.

August Henkels, H.N. Werkman, *Kerstmis in Friesland* (1943)
Druksel (omslag) (Antiquariaat André Swertz)

August Henkels, H.N. Werkman, Kerstmis in Friesland (1943)

August Henkels, H.N. Werkman, *Kerstmis in Friesland* (1943)
Druksel (omslag) (Stedelijk Museum Amsterdam)

August Henkels, H.N. Werkman, Kerstmis in Friesland (1943)

August Henkels, H.N. Werkman, *Kerstmis in Friesland* (1943)
Druksel (omslag) (Museum Meermanno)

August Henkels, H.N. Werkman, Kerstmis in Friesland (1943)

Twee druksels met sterren

De uitgave werd verzonden als dankzegging voor 'alle blijken van vriendschap en medeleven in het jaar 1942'. Het was een privé-uitgave van Julia en August Henkels; het oordeel van Julia was daarbij van groot belang. Deze keer gebruikte hij maar één lettertype voor alle teksten, maar wel steeds verschillende corpsen: 16 (titel), 12 (tekst) 20 (dankzegging) en 10 (colofon). De dankzegging staat in een groot lettercorps op de derde pagina onder de illustratie met het huisje.