De Blauwe Schuit: Paul Robeson zingt

De zwarte Amerikaanse zanger/acteur Paul Robeson siert het omslag van een Blauwe Schuit-uitgave uit 1942.

Het gedicht is van H. Marsman en heet 'Paul Robeson zingt'. Paul Robeson (1898-1976) studeerde rechten, maar werd vooral beroemd als acteur en zanger, in het bijzonder door zijn vertolkingen van zwarte Amerikaanse volksliederen, zoals 'Go down, Moses' en 'Ol' Man River'.

[H. Marsman, H.N. Werkman], *Paul Robeson zingt*  (1942)
Pagina 1 (voorzijde) (Koninklijke Bibliotheek)

[H. Marsman, H.N. Werkman], Paul Robeson zingt (1942)

[H. Marsman, H.N. Werkman], *Paul Robeson zingt*  (1942)
Pagina 2-3

[H. Marsman, H.N. Werkman], Paul Robeson zingt (1942)

[H. Marsman, H.N. Werkman], *Paul Robeson zingt*  (1942)
Pagina 4 (achterzijde)

[H. Marsman, H.N. Werkman], Paul Robeson zingt (1942)

Het gedicht van H. Marsman

Het gedicht van Marsman was eerder gepubliceerd in het tijdschrift De Gemeenschap: toen heette het 'Hart zonder land'. Later verscheen het in de bundel Porta nigra (1934) met de nieuwe titel die verwees naar zwarte spirituals. Bij de samenstelling van de vierde druk van Porta nigra had Marsman het gedicht echter al laten vallen en het komt niet voor in zijn Verzameld werk (1938). Aanvankelijk was het gedicht opgedragen aan Albert Helman, die zich beijverde voor Marsmans bekering tot het katholicisme; De Gemeenschap hield een pleidooi voor katholieke literatuur. Bij die oudste versie van het gedicht was een motto gekoppeld: 'en Uw hart?' Met de nieuwe titel verviel dat enigszins evangeliserend karakter. Het gedicht werd door Marsman verwijderd omdat het hem ondanks de wijzigingen nog teveel herinnerde aan zijn 'katholiserende' periode.

De uitgave van Werkman

Ate Zuithoff koos het uit voor een privé-uitgave, bedoeld om aan August Henkels te sturen die gevangen zat in Sint Michielsgestel. (Zie De schippers van De Blauwe Schuit: biografieën.) Maar Henkels kwam onverwacht net voor kerst vrij. Hij ontving het waarschijnlijk gewoon thuis. De exacte datum van verschijnen is niet bekend.

Werkman stuurde Zuithoff pas in februari 1943 een rekening voor deze uitgave en voor andere zaken en had met de betaling geen haast. Op 15 januari 1943 was de hele oplage al weggegeven of verkocht. Het colofon vermeldt nog de gevangenschap van Henkels en Werkman hoorde op 17 december dat Henkels zou worden vrijgelaten, dus aan te nemen is dat de tekst toen al was gedrukt. Misschien was het nog niet goed droog op 21 december, toen Werkman de uitgevers van De Blauwe Schuit wel exemplaren stuurde van de andere uitgaven waaraan hij die maand werkte: Psalmen, Holland. In plaats van foto en Ascensus ad inferos. Het is hoogstwaarschijnlijk de laatste Blauwe Schuit-uitgave van het jaar 1942.

Stereotypen en racisme

In de jaren dertig woonde Robeson met zijn gezin in Engeland, waar hij onder andere de rol van Othello speelde. Die rol kon hij niet in Amerika spelen. Robeson zou later, waarschijnlijk als reactie op het Amerikaanse racisme, communist worden, maar belangrijker: hij ontpopte zich als een voorvechter van burgerrechten.

[H. Marsman, H.N. Werkman], *Paul Robeson zingt*  (1942)
Mond (omslag) (Stedelijk Museum Amsterdam)

[H. Marsman, H.N. Werkman], Paul Robeson zingt (1942)

[H. Marsman, H.N. Werkman], *Paul Robeson zingt*  (1942)
Mond (omslag) (Universiteitsbibliotheek Leiden)

[H. Marsman, H.N. Werkman], Paul Robeson zingt (1942)

[H. Marsman, H.N. Werkman], *Paul Robeson zingt*  (1942)
Mond (omslag) (Koninklijke Bibliotheek)

[H. Marsman, H.N. Werkman], Paul Robeson zingt (1942)

Herdruk 1980

De Werkman-editie was zeldzaam: maar 20 exemplaren werden gedrukt. Daarom verscheen in 1980 een fotomechanische herdruk. De laatste pagina daarvan is voorzien van een regel met gegevens over de 'reprint' (uitgever, oplage, drukker en ISBN). Met een vergrootglas is bovendien goed te zien dat het rode hart niet met de roller is geïnkt, maar met een raster is gedrukt.

[H. Marsman, H.N. Werkman], *Paul Robeson zingt*  (1980)
Hart (detail in herdruk 1980): rasterdruk

[H. Marsman, H.N. Werkman], Paul Robeson zingt (1980)

[H. Marsman, H.N. Werkman], *Paul Robeson zingt*  (1942)
Hart (detail in uitgave 1942): rafelige sjabloonrand

[H. Marsman, H.N. Werkman], Paul Robeson zingt (1942)

[H. Marsman, H.N. Werkman], *Paul Robeson zingt*  (1942)
Exemplaar Gemeentemuseum Den Haag

[H. Marsman, H.N. Werkman], Paul Robeson zingt (1942)

[H. Marsman, H.N. Werkman], *Paul Robeson zingt*  (1942)
Exemplaar Joods Historisch Museum Amsterdam

[H. Marsman, H.N. Werkman], Paul Robeson zingt (1942)

[H. Marsman, H.N. Werkman], *Paul Robeson zingt*  (1942)
Exemplaar Frans Hals Museum Haarlem

[H. Marsman, H.N. Werkman], Paul Robeson zingt (1942)

[H. Marsman, H.N. Werkman], *Paul Robeson zingt*  (1942)
Exemplaar Stedelijk Museum Amsterdam

[H. Marsman, H.N. Werkman], Paul Robeson zingt (1942)

[H. Marsman, H.N. Werkman], *Paul Robeson zingt*  (1942)
Exemplaar Ate Zuithoff (Antiquariaat André Swertz)

[H. Marsman, H.N. Werkman], Paul Robeson zingt (1942)

[H. Marsman, H.N. Werkman], *Paul Robeson zingt*  (1942)
Exemplaar Universiteitsbibliotheek Leiden

[H. Marsman, H.N. Werkman], Paul Robeson zingt (1942)

Beschrijving van BS22

H. Marsman, Paul Robseon zingt. [Druksels van H.N. Werkman.]
4 pagina's, gevouwen,248x160 mm.
December 1942.
Letter: Nobel-Antieke (titel: corps 36; ondertitel: corps: 14; tekst linker kolom: corps 20; titel colofon: corps 12; tekst colofon: corps 8) en Halfvette Antieke Cursief (tekst rechter kolom: corps 16).
Oplage: 20.
Papier: gesatineerd wit karton (Groninger Museum, Werkman Archief).
Colofon: 'Colophon Dit gedicht van H. Marsman werd op Kerstmis door een der schippers gezonden aan zijn vriend in gevangenschap. Het werd gedrukt en versierd in de donkere dagen voor Kerstmis 1942 door H.N. Werkman in een oplage van 20 ex. Hiervan zijn enkele beschikbaar voor vrienden van De Blauwe Schuit.'

Literatuur

  • Diewertje Dekkers, Jikke van der Spek, Anneke de Vries, H.N. Werkman, Het complete oeuvre. Rotterdam, Groningen, 2008.
  • Jaap Goedegebuure, Zee, berg, rivier. Het leven van H. Marsman. Amsterdam, 1999.
  • Jaap Goedegebuure, Kees Thomassen, 'Marsmans Porta nigra (1934)', in: Jaarboek Letterkundig Museum, 2 (1993), p. 89-99.
  • Groninger Museum, Werkman Archief [Online].
  • F.R.A. Henkels, Logboek van de Blauwe Schuit. Groningen, 1982.
  • Hendrik Nicolaas Werkman, Brieven rond De Blauwe Schuit (1940-1945). Nijmegen, 2008.
  • Ate Zuithoff, Hendrik Werkman en De Blauwe Schuit: herinneringen van een schipper. Utrecht, 1995