De Blauwe Schuit: Prière pour nous autres charnels

De Franse schrijver Charles Péguy sneuvelde tijdens de Eerste Wereldoorlog. In de Tweede gaf De Blauwe Schuit een gebed van hem uit.

Met de uitgave wilde de uitgevers van De Blauwe Schuit in mei 1941 de slachtoffers herdenken van de eerste oorlogsdagen een jaar eerder.

Charles Péguy, H.N. Werkman, *Prière pour nous autres charnels* (1941)
Voorzijde omslag (KB)

Charles Péguy, H.N. Werkman, Prière pour nous autres charnels (1941)

Charles Péguy, H.N. Werkman, *Prière pour nous autres charnels* (1941)
Binnenzijde vooromslag

Charles Péguy, H.N. Werkman, Prière pour nous autres charnels (1941)

Charles Péguy, H.N. Werkman, *Prière pour nous autres charnels* (1941)
Pagina 1

Charles Péguy, H.N. Werkman, Prière pour nous autres charnels (1941)

Charles Péguy, H.N. Werkman, *Prière pour nous autres charnels* (1941)
Pagina 2

Charles Péguy, H.N. Werkman, Prière pour nous autres charnels (1941)

Charles Péguy, H.N. Werkman, *Prière pour nous autres charnels* (1941)
Pagina 3

Charles Péguy, H.N. Werkman, Prière pour nous autres charnels (1941)

Charles Péguy, H.N. Werkman, *Prière pour nous autres charnels* (1941)
Pagina 4

Charles Péguy, H.N. Werkman, Prière pour nous autres charnels (1941)

Charles Péguy, H.N. Werkman, *Prière pour nous autres charnels* (1941)
Binnenzijde achteromslag

Charles Péguy, H.N. Werkman, Prière pour nous autres charnels (1941)

Charles Péguy, H.N. Werkman, *Prière pour nous autres charnels* (1941)
Achterzijde omslag

Charles Péguy, H.N. Werkman, Prière pour nous autres charnels (1941)

Een deel van het gebed

De publicatie bevat niet het hele gedicht van Charles Péguy (1873-1914). 'Prière pour nous autres charnels', een gebed voor de stervelingen, bestaat uit 67 strofen, waarvan hierin alleen de eerste 7 zijn overgenomen. In maart 1941 vroeg August Henkels aan mederedacteur Ate Zuithoff om in de Franse afdeling van de universiteitsbibliotheek van Groningen in een bloemlezing uit het werk van Péguy te kijken (Morceaux choisis). Dat was omdat Adri Buning het idee had geopperd om het gedicht 'verkort' uit te geven: 'Maar zeker is dat nog niet'.

Veranderde typografie

Het werd een uitgave waarbij August Henkels aan Werkman vroeg om de typografie geheel te wijzigen. Op 22 april 1941 zond Hendrik Werkman de eerste resultaten van het zetwerk: 'Van het omslag heb ik op verschillend papier proeven getrokken en twee van het binnenwerk.' Het omslag was veelkleurig, het binnenwerk, dacht Werkman, kon 'er wat minder gunstig' uitzien, 'maar bij het afdrukken wordt alles duidelijker en zwarter en komt dat meer tot zijn recht.' Er zijn twee identieke proeven van het binnenwerk bewaard; de éne (in het Klingspor Museum) bevat aantekeningen en verbeteringen; de andere (zonder correcties) is nu in Museum Meermanno.

Charles Péguy, H.N. Werkman, *Prière pour nous autres charnels* (1941) [proef]
Voorzijde omslag (proef) (Museum Meermanno)

Charles Péguy, H.N. Werkman, Prière pour nous autres charnels (1941) [proef]

Charles Péguy, H.N. Werkman, *Prière pour nous autres charnels* (1941) [proef]
Binnenzijde vooromslag en pagina 1 (proef)

Charles Péguy, H.N. Werkman, Prière pour nous autres charnels (1941) [proef]

Charles Péguy, H.N. Werkman, *Prière pour nous autres charnels* (1941) [proef]
Pagina 2-3 (proef)

Charles Péguy, H.N. Werkman, Prière pour nous autres charnels (1941) [proef]

Charles Péguy, H.N. Werkman, *Prière pour nous autres charnels* (1941) [proef]
Pagina 4 en binnenzijde achteromslag (proef)

Charles Péguy, H.N. Werkman, Prière pour nous autres charnels (1941) [proef]

Charles Péguy, H.N. Werkman, *Prière pour nous autres charnels* (1941) [proef]
Achterzijde omslag (proef)

Charles Péguy, H.N. Werkman, Prière pour nous autres charnels (1941) [proef]

Lettertypen: te weinig 'x'

De Franse regels bevatten veel herhalingen, onder andere van het woord voor de frase 'gelukkig zij': 'Heureux ceux'. De daardoor veel voorkomende 'x' was een probleem bij het zetten van de tekst, aangezien veel lettertypen maar over een kleine hoeveelheid 'x'-tekens bevatten. Werkman had twee dingen kunnen doen: een lettertype kiezen waarvan hij veel kilo's in voorraad had of de tekst in verschillende drukgangen zetten. Dat laatste was tijdrovend en dus koos hij de eerste mogelijkheid. Het werd daarom de populaire Hollandsche Mediaeval. Het gedicht werd gezet in corps 12.

De titelpagina was oorspronkelijk in twee stukken verdeeld, gescheiden door een verticaal geplaatste fileet van 162 mm. Links, onderaan, het eerste woord van de titel 'Prière' en rechts onder elkaar de andere woorden, waarvan het laatste is afgebroken en verdeeld over twee regels. Deze opmaak zinde August Henkels niet. In de proef zette hij een kruis door die pagina.

Werkman ontwierp een nieuwe titelpagina - misschien op basis van opmerkingen van Henkels, maar die zijn verloren gegaan - en op 25 april 1941 schreef hij: 'Het titelblad zal U zoo wel beter bevallen. Het woord prière staat er nu zoo ernstig en meer passend bij het gedicht.' Dat ene woord werd uit een andere (onbekende) letter gezet.

Charles Péguy, H.N. Werkman, *Prière pour nous autres charnels* (1941) [proef]
Titelpagina (proef) (Museum Meermanno)

Charles Péguy, H.N. Werkman, Prière pour nous autres charnels (1941) [proef]

Charles Péguy, H.N. Werkman, *Prière pour nous autres charnels* (1941) [proef]
Titelpagina (Antiquariaat André Swertz)

Charles Péguy, H.N. Werkman, Prière pour nous autres charnels (1941)

Charles Péguy, H.N. Werkman, *Prière pour nous autres charnels* (1941)
Omslag (Antiquariaat André Swertz)

Charles Péguy, H.N. Werkman, Prière pour nous autres charnels (1941)

Voor het omslag gebruikte Werkman één hoofdletter en verder onderkastletters van een biljetletter, die niet is thuisgebracht.

Een eenmalig uitgeversmerk

In de beginperiode van De Blauwe Schuit zochten de uitgevers (Henkels, Buning en Zuithoff) naar een uitgeversvignet en ze waren niet meteen overtuigd van het scheepje dat Werkman als houtsnede had ontworpen. Toch hadden ze dit gekozen uit drie ontwerpen die hij maakte. Het werd vanaf de tweede uitgave gebruikt en zou later niet meer worden veranderd (al werd soms vergeten het bij het colofon af te drukken).

Maar in deze vijfde uitgave is een variant opgenomen. Het is een uit letters samengesteld geheel: de staande letters 'd' en 'b' (gezet uit de Annonce-antieke) en daaronder een liggende letter 'S' (gezet uit de Smalle Halfvette Antieke).

Charles Péguy, H.N. Werkman, *Prière pour nous autres charnels* (1941)
Omslag: hoofdletter 'H' (exemplaar Koninklijke Bibliotheek)

Charles Péguy, H.N. Werkman, Prière pour nous autres charnels (1941)

Charles Péguy, H.N. Werkman, *Prière pour nous autres charnels* (1941)
Omslag: kleine letter 'r' (exemplaar Koninklijke Bibliotheek)

Charles Péguy, H.N. Werkman, Prière pour nous autres charnels (1941)