'Kunst en samenleving' (1894)

'Kunst en samenleving', naar Walter Crane door Jan Veth, is een van de vroegste manifestaties van de 'Nieuwe kunst' in Nederland. Deze mijlpaal in de vormgeving van het boek ontstond in 1893 in opdracht van Scheltema & Holkema's Boekhandel in Amsterdam. Een van de exemplaren van deze uitgave is door kunstenaar G.W. Dijsselhof met de hand ingekleurd.

Op deze pagina vindt u een algemene inleiding bij Kunst en samenleving. Wilt u direct naar het gedigitaliseerde boek? Klik dan op de link in dit plaatje:

'Nieuwe kunst' en 'Kunst en samenleving'

‘Nieuwe kunst’ is een vertaling van het begrip ‘art nouveau’, een kunststroming die aan het einde van de negentiende eeuw opkwam en die ook wel Jugendstil wordt genoemd. Met deze stijl kwam een einde aan een lange periode van teruggrijpen op stijlen uit het verleden (de neostijlen). Kunstenaars zochten naar vernieuwing van materialen en inspiratie.

Veel ontwerpen van de Nieuwe kunst zijn gebaseerd op natuurlijk vormen, zoals planten en bloemen. De Nieuwe kunst strekte zich uit tot alle vormen van kunst, zodat (bijvoorbeeld) een huis als een totaalkunstwerk (Gesamtkunstwerk) werd vormgegeven: architectuur, meubelen, kleding, alles in dezelfde stijl ontworpen. Dat gebeurde ook met boeken: de boekband moest passen bij de illustraties en die weer bij de tekst en de wijze van opmaak.

Omslag van Walter Crane, Kunst en samenleving (1894): houtsnede door G.W. Dijsselhof

Omslag van Walter Crane, Kunst en samenleving (1894): houtsnede door G.W. Dijsselhof

Kunst en samenleving is geschreven door Walter Crane en heette in het Engels: The Claims of Decorative Art (1892). Kunstenaar en criticus Jan Veth (1864-1925) vertaalde deze invloedrijke tekst. 'Sierkunstenaar' Gerrit Willem Dijsselhof (1866-1924) voorzag de uitgave van vignetten in houtsnede.

De vignetten van Dijsselhof

Aan het begin en einde van elk hoofdstuk bracht Dijsselhof vignetten aan. De motieven daarvan zijn niet typisch Engels; integendeel, ze zijn ontleend aan de fauna van het Nederlandse platteland en aan de Nederlandse volkskunst. Bijzonder was dat titelhoofden en slotvignetten niet willekeurig gekozen waren, maar steeds thematische paren vormden én (vaak) samenhingen met de tekst van Crane. Er waren libellen, spinnen, kikkers, kevers, palingen, langpootmuggen, hanen en pauwen. Ook kon de lezer een koestal en boerensieraden herkennen en bovendien een pelikaan, een druiventros en herauten. Andere vignetten toonden een mediterende vrouw tussen venushaar, een zeepaard en steuren.

Dijsselhof maakte niet alleen 34 houtsneden om de tekst van Crane te decoreren, hij maakte ook één grote houtsnede voor het voor- en achteromslag van de ingenaaide exemplaren. Nieuw voor Nederland in die tijd was het door Dijsselhof ontworpen en versierde schutblad; tot dan toe gebruikte men als schutbladen willekeurig gekozen (sier)papieren. Ook hiervoor sneed Dijsselhof een houtblok.

Het boek verscheen in twee uitvoeringen: ingenaaid in papier en gebonden in halfleer. Het Nieuwsblad voor den Boekhandel meldde op 28 november 1893 dat de ingenaaide exemplaren waren verschenen en dat de gebonden exemplaren in december zouden worden geleverd. Zoals veel boeken die tegen het einde van een jaar verschenen, vermeldde de titelpagina al het volgende jaar, 1894.

Houtblokken voor enkele titelvignetten door G.W. Dijsselhof

Houtblokken voor enkele titelvignetten door G.W. Dijsselhof

Het drukken van de houtsneden

In het archief van de drukker, Joh. Enschedé en Zonen in Haarlem, zijn over deze uitgave details te vinden. Het gebruikte lettertype is, net als in de tweede druk uit 1903, een door J.M. Fleischman gegraveerde letter uit 1743 (romein, corps 11). De oplage van het boek is vastgesteld op 500 exemplaren.

Op 3 oktober 1893 bracht Dijsselhof een bezoek aan de drukkerij om er instructies te geven. De illustraties zijn niet rechtstreeks van de houtblokken gedrukt, maar van 36 galvano's (dat zijn clichés die via elektro-chemische weg gemaakt zijn) . Op 13 november lag vel 3 ter perse, drie dagen later volgde vel 4 en in totaal werd elf en een half vel gedrukt: 184 pagina's, octavo, 16 pagina's per vel.

Op 28 november werd de rekening opgemaakt: de drukkosten bedroegen f 224,25, de galvano's kostten f 69,90 en het omslag f 8,00. Het totaal zou nu neerkomen op meer dan 3500 euro. De uitgever heeft later de vignetten van Dijsselhof ook gebruikt voor andere publicaties, zoals kinderboeken en tijdschriften.

KB-aankoop van het unieke, ingekleurde exemplaar

In 2009 kocht de KB een door de kunstenaar zelf met de hand ingekleurd exemplaar op de veiling van Aioloz Amsterdam Book & Print Auctions BV, 16 mei 2009 (nummer 134 in de catalogus). Dijsselhof heeft dit exemplaar ingekleurd in waterverf en dat deed hij voor Jozef Forster (1844-1910), kunstliefhebber en medicus, die na zijn hoogleraarschap in Amsterdam terugkeerde naar Duitsland. Bij zijn afscheid ontving Forster ook een door Theo Nieuwenhuis versierd album.

Forster plakte zijn ex libris (een lezende vrouw) voorin zijn speciale exemplaar van Kunst en samenleving en maakte voorin een potloodaantekening waarin hij noteerde dat Dijsselhof dit exemplaar voor hem inkleurde én op het achterplat een varkentje tekende, voorzien van het monogram GWD. Een tweede ingekleurd exemplaar uit het uitgeversarchief is in 1967 tentoongesteld, maar sindsdien spoorloos.

Vignetten in kleur

Het ingekleurde exemplaar toont de diepte en levendigheid die Dijsselhofs in zwart gedrukte houtsneden niet snel prijsgeven. De elementen in de illustratie maken zich van elkaar los, details verdwijnen naar de achtergrond of krijgen juist extra nadruk, en de ruimtewerking neemt enorm toe. In het pauwenvignet, bijvoorbeeld, zijn de pauwenstaarten verschillend ingekleurd, in oranje of blauw, is het contrast tussen de vier witte pauwen en de centrale pauw groter geworden en is duidelijker dat zij in een cirkel om de centrale figuur zijn opgesteld. In meer of mindere mate geldt dit voor alle vignetten die Dijsselhof voor dit boek maakte. De slotvignetten zijn niet in alle gevallen ingekleurd en waar dat wel het geval is fungeert de inkleuring eerder als versiering dan als verklaring.

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd voor het hoofdstuk 'Figuratieve kunst' (p. [21])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd voor het hoofdstuk 'Figuratieve kunst' (p. [21])

Vergelijking kleur-zwart

Het unieke ingekleurde exemplaar van Walter Crane's Kunst en samenleving uit 1894 maakt het mogelijk de houtsneden nog beter in detail te bekijken. De kunstenaar heeft het exemplaar zelf ingekleurd en daarmee nuances en contrasten aangebracht. De kwaliteit van de houtsneden verschilt nogal, zoals Ernst Braches vaststelde. Hij wees er op dat de stijl van de houtsneden tijdens het productieproces subtieler werd, waardoor ‘primitieve (haast mislukte) sneden zoals die met de zeepaardjes en subtiele versieringen zoals die met pauwen of steuren' naast elkaar voorkomen (Braches, 2003, p. 292-296).

De motieven van de decoraties zijn (aldus Braches) 'grotendeels ontleend aan de fauna van het Nederlandse platteland. Men ziet libel, spin, kever, kikker, paling, langpootmug, haan en pauw'. Daarnaast zijn een koeienstal en boerensieraden te zien. In het verlengde daarvan zijn er aan de volkskunst ontleende motieven, zoals 'pelikaan, de verspieders met druiventros, de herauten en eventueel nog de "haan met verborgen dieren"'. Deze zijn ook terug te vinden in de tekst van Walter Crane. De eenheid wordt gebroken met afbeeldingen van een zeepaard en een steur.

Het voorwerk bevat een titelpagina een inleiding en een inhoudsopgave, waarvoor Dijsselhof houtsneden maakte: een kleine haan op de titelpagina, een aantal pauwen voor de inleiding en kraanvogels voor de inhoudsopgave. De haan op de titelpagina is ook gebruikt als vignet op pagina 72. In het ingekleurde exemplaar zijn bij de haan op de titelpagina meer details in rood opgelicht (zoals de staartveren) en is de kleur feller.

G.W. Dijsselhof, Vignet 'haan' aan het einde van hoofdstuk 'Kunst en handwerk' (p. [72])
Vignet 'haan' (p. [72])

G.W. Dijsselhof, Vignet 'haan' aan het einde van hoofdstuk 'Kunst en handwerk' (p. [72])

G.W. Dijsselhof, Vignet 'haan' voor de titelpagina (p. [i])
Vignet 'haan' (p. [i])

G.W. Dijsselhof, Vignet 'haan' voor de titelpagina (p. [i])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'pauwen' voor 'Inleiding' (p. [v])
Titelhoofd 'pauwen' (p. [v])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'pauwen' voor 'Inleiding' (p. [v])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'pauwen' voor 'Inleiding' (p. [v])
Titelhoofd 'pauwen' (p. [v])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'pauwen' voor 'Inleiding' (p. [v])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'kraanvogels' voor 'Inhoud' (p. [xi])
Titelhoofd 'kraanvogels' voor 'Inhoud' (p. [xi])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'kraanvogels' voor 'Inhoud' (p. [xi])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'kraanvogels' voor 'Inhoud' (p. [xi])
Titelhoofd 'kraanvogels' voor 'Inhoud' (p. [xi])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'kraanvogels' voor 'Inhoud' (p. [xi])

In een artikel 'Over boek-kunst' (De Amsterdammer, 4 december 1892) beschreef Jan Veth, de vertaler van Crane's Kunst en samenleving, de eisen waaraan een boek voortaan moest voldoen. Het boek 'dient de afgeronde gedachte, die aan de versiering ten grondslag ligt, op de juiste wijze te verbeelden en te belichamen'. De materialen moesten deugdelijk zijn en op niet-mechanische wijze gemaakt zijn. Vandaar de keuze voor de houtsnede, waarbij de titelhoofden en slotvignetten bij ieder hoofdstuk thematisch op elkaar aansluiten.

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'spin met spinnenweb' voor het hoofdstuk 'Het goed recht der dekoratieve kunst' (p. [1])
Titelhoofd 'spin met spinnenweb' (p. [1])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'spin met spinnenweb' voor het hoofdstuk 'Het goed recht der dekoratieve kunst' (p. [1])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'spin met spinnenweb' voor het hoofdstuk 'Het goed recht der dekoratieve kunst' (p. [1])
Titelhoofd 'spin met spinnenweb' (p. [1])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'spin met spinnenweb' voor het hoofdstuk 'Het goed recht der dekoratieve kunst' (p. [1])

G.W. Dijsselhof, Vignet 'spin' aan het slot van het hoofdstuk 'Het goed recht der dekoratieve kunst' (p. 7)
Vignet 'spin' (p. 7)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'spin' aan het slot van het hoofdstuk 'Het goed recht der dekoratieve kunst' (p. 7)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'spin' aan het slot van het hoofdstuk 'Het goed recht der dekoratieve kunst' (p. 7)
Vignet 'spin' (p. 7)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'spin' aan het slot van het hoofdstuk 'Het goed recht der dekoratieve kunst' (p. 7)

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'haan met verborgen dieren' voor het hoofdstuk 'De architektuur der kunst' (p. [8])
Titelhoofd 'haan met verborgen dieren' (p. [8])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'haan met verborgen dieren' voor het hoofdstuk 'De architektuur der kunst' (p. [8])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'haan met verborgen dieren' voor het hoofdstuk 'De architektuur der kunst' (p. [8])
Titelhoofd 'haan met verborgen dieren' (p. [8])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'haan met verborgen dieren' voor het hoofdstuk 'De architektuur der kunst' (p. [8])

G.W. Dijsselhof, Vignet 'vos en haan' aan het slot van het hoofdstuk 'De architektuur der kunst' (p. 20)
Vignet 'vos en haan' (p. 20)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'vos en haan' aan het slot van het hoofdstuk 'De architektuur der kunst' (p. 20)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'vos en haan' aan het slot van het hoofdstuk 'De architektuur der kunst' (p. 20)
Vignet 'vos en haan' (p. 20)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'vos en haan' aan het slot van het hoofdstuk 'De architektuur der kunst' (p. 20)

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'venushaar-ranken met mediterende vrouw en dieren' voor het hoofdstuk 'Figuratieve kunst' (p. [21])
Titelhoofd 'venushaar-ranken met mediterende vrouw en dieren' (p. [21])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'venushaar-ranken met mediterende vrouw en dieren' voor het hoofdstuk 'Figuratieve kunst' (p. [21])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'venushaar-ranken met mediterende vrouw en dieren' voor het hoofdstuk 'Figuratieve kunst' (p. [21])
Titelhoofd 'venushaar-ranken met mediterende vrouw en dieren' (p. [21])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'venushaar-ranken met mediterende vrouw en dieren' voor het hoofdstuk 'Figuratieve kunst' (p. [21])

G.W. Dijsselhof, Vignet 'vrouwenhoofd' aan het slot van het hoofdstuk 'Figuratieve kunst' (p. [32])
Vignet 'vrouwenhoofd' (p. [32])

G.W. Dijsselhof, Vignet 'vrouwenhoofd' aan het slot van het hoofdstuk 'Figuratieve kunst' (p. [32])

G.W. Dijsselhof, Vignet 'vrouwenhoofd' aan het slot van het hoofdstuk 'Figuratieve kunst' (p. [32])
Vignet 'vrouwenhoofd' (p. [32])

G.W. Dijsselhof, Vignet 'vrouwenhoofd' aan het slot van het hoofdstuk 'Figuratieve kunst' (p. [32])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'koeienstal' voor het hoofdstuk 'De beeldhouwkunst voor den dekoratieven kunstenaar' (p. [33])
Titelhoofd 'koeienstal' (p. [33])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'koeienstal' voor het hoofdstuk 'De beeldhouwkunst voor den dekoratieven kunstenaar' (p. [33])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'koeienstal' voor het hoofdstuk 'De beeldhouwkunst voor den dekoratieven kunstenaar' (p. [33])
Titelhoofd 'koeienstal' (p. [33])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'koeienstal' voor het hoofdstuk 'De beeldhouwkunst voor den dekoratieven kunstenaar' (p. [33])

G.W. Dijsselhof, Vignet 'koeienkop' aan het slot van het hoofdstuk 'De beeldhouwkunst voor den dekoratieven kunstenaar' (p. 36)
Vignet 'koeienkop' (p. 36)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'koeienkop' aan het slot van het hoofdstuk 'De beeldhouwkunst voor den dekoratieven kunstenaar' (p. 36)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'koeienkop' aan het slot van het hoofdstuk 'De beeldhouwkunst voor den dekoratieven kunstenaar' (p. 36)
Vignet 'koeienkop' (p. 36)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'koeienkop' aan het slot van het hoofdstuk 'De beeldhouwkunst voor den dekoratieven kunstenaar' (p. 36)

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'uitstalling met boerensieraden' voor het hoofdstuk 'De tegenwoordigde schilderkunst voor den dekoratieven kunstenaar' (p. [37])
Titelhoofd 'uitstalling met boerensieraden' (p. [37])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'uitstalling met boerensieraden' voor het hoofdstuk 'De tegenwoordigde schilderkunst voor den dekoratieven kunstenaar' (p. [37])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'uitstalling met boerensieraden' voor het hoofdstuk 'De tegenwoordigde schilderkunst voor den dekoratieven kunstenaar' (p. [37])
Titelhoofd 'uitstalling met boerensieraden' (p. [37])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'uitstalling met boerensieraden' voor het hoofdstuk 'De tegenwoordigde schilderkunst voor den dekoratieven kunstenaar' (p. [37])

G.W. Dijsselhof, Vignet 'sieraad' voor het hoofdstuk 'De tegenwoordigde schilderkunst voor den dekoratieven kunstenaar' (p. 40)
Vignet 'sieraad' (p. 40)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'sieraad' voor het hoofdstuk 'De tegenwoordigde schilderkunst voor den dekoratieven kunstenaar' (p. 40)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'sieraad' voor het hoofdstuk 'De tegenwoordigde schilderkunst voor den dekoratieven kunstenaar' (p. 40)
Vignet 'sieraad' (p. 40)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'sieraad' voor het hoofdstuk 'De tegenwoordigde schilderkunst voor den dekoratieven kunstenaar' (p. 40)

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'zeepaardjes' voor het hoofdstuk 'Over bouw en ontwikkeling van het ornament' (p. [41])
Titelhoofd 'zeepaardjes' (p. [41])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'zeepaardjes' voor het hoofdstuk 'Over bouw en ontwikkeling van het ornament' (p. [41])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'zeepaardjes' voor het hoofdstuk 'Over bouw en ontwikkeling van het ornament' (p. [41])
Titelhoofd 'zeepaardjes' (p. [41])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'zeepaardjes' voor het hoofdstuk 'Over bouw en ontwikkeling van het ornament' (p. [41])

G.W. Dijsselhof, Vignet 'zeepaardjes' voor aan het slot van het hoofdstuk 'Over bouw en ontwikkeling van het ornament' (p. 49)
Vignet 'zeepaardjes' (p. 49)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'zeepaardjes' voor aan het slot van het hoofdstuk 'Over bouw en ontwikkeling van het ornament' (p. 49)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'zeepaardjes' voor aan het slot van het hoofdstuk 'Over bouw en ontwikkeling van het ornament' (p. 49)
Vignet 'zeepaardjes' (p. 49)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'zeepaardjes' voor aan het slot van het hoofdstuk 'Over bouw en ontwikkeling van het ornament' (p. 49)

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'verspieders met druiventros' voor het hoofdstuk 'Kunst en arbeid' (p. [50])
Titelhoofd 'verspieders met druiventros' (p. [50])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'verspieders met druiventros' voor het hoofdstuk 'Kunst en arbeid' (p. [50])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'verspieders met druiventros' voor het hoofdstuk 'Kunst en arbeid' (p. [50])
Titelhoofd 'verspieders met druiventros' (p. [50])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'verspieders met druiventros' voor het hoofdstuk 'Kunst en arbeid' (p. [50])

G.W. Dijsselhof, Vignet 'druiventros' aan het slot van het hoofdstuk 'Kunst en arbeid' (p. 60)
Vignet 'druiventros' (p. 60)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'druiventros' aan het slot van het hoofdstuk 'Kunst en arbeid' (p. 60)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'druiventros' aan het slot van het hoofdstuk 'Kunst en arbeid' (p. 60)
Vignet 'druiventros' (p. 60)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'druiventros' aan het slot van het hoofdstuk 'Kunst en arbeid' (p. 60)

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'hanen' voor het hoofdstuk 'Kunst en handwerk' (p. [61])
Titelhoofd 'hanen' (p. [61])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'hanen' voor het hoofdstuk 'Kunst en handwerk' (p. [61])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'hanen' voor het hoofdstuk 'Kunst en handwerk' (p. [61])
Titelhoofd 'hanen' (p. [61])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'hanen' voor het hoofdstuk 'Kunst en handwerk' (p. [61])

G.W. Dijsselhof, Vignet 'haan' aan het slot van het hoofdstuk 'Kunst en handwerk' (p. 72)
Vignet 'haan' (p. 72)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'haan' aan het slot van het hoofdstuk 'Kunst en handwerk' (p. 72)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'haan' aan het slot van het hoofdstuk 'Kunst en handwerk' (p. 72)
Vignet 'haan' (p. 72)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'haan' aan het slot van het hoofdstuk 'Kunst en handwerk' (p. 72)

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'herauten' voor het hoofdstuk 'Wat de kunst van het socialisme te wachten heeft' (p. [73])
Titelhoofd 'herauten' (p. [73])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'herauten' voor het hoofdstuk 'Wat de kunst van het socialisme te wachten heeft' (p. [73])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'herauten' voor het hoofdstuk 'Wat de kunst van het socialisme te wachten heeft' (p. [73])
Titelhoofd 'herauten' (p. [73])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'herauten' voor het hoofdstuk 'Wat de kunst van het socialisme te wachten heeft' (p. [73])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'langpootmuggen en motten' voor het hoofdstuk 'Kunstonderwijs' (p. [82])
Titelhoofd 'langpootmuggen en motten' (p. [82])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'langpootmuggen en motten' voor het hoofdstuk 'Kunstonderwijs' (p. [82])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'langpootmuggen en motten' voor het hoofdstuk 'Kunstonderwijs' (p. [82])
Titelhoofd 'langpootmuggen en motten' (p. [82])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'langpootmuggen en motten' voor het hoofdstuk 'Kunstonderwijs' (p. [82])

G.W. Dijsselhof, Vignet 'langpootmug' aan het slot van het hoofdstuk 'Kunstonderwijs' (p. 89)
Vignet 'langpootmug' (p. 89)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'langpootmug' aan het slot van het hoofdstuk 'Kunstonderwijs' (p. 89)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'lieveheersbeestje' aan het slot van het hoofdstuk 'De eischen van bestemming en materiaal' (p. 101)
Vignet 'lieveheersbeestje' (p. 101)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'lieveheersbeestje' aan het slot van het hoofdstuk 'De eischen van bestemming en materiaal' (p. 101)

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'lieveheersbeestjes' voor het hoofdstuk 'De eischen van bestemming en materiaal' (p. [90])
Titelhoofd 'lieveheersbeestjes' (p. [90])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'lieveheersbeestjes' voor het hoofdstuk 'De eischen van bestemming en materiaal' (p. [90])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'lieveheersbeestjes' voor het hoofdstuk 'De eischen van bestemming en materiaal' (p. [90])
Titelhoofd 'lieveheersbeestjes' (p. [90])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'lieveheersbeestjes' voor het hoofdstuk 'De eischen van bestemming en materiaal' (p. [90])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'kevers en bloemen' voor het hoofdstuk 'Het belang der gebruikskunsten en hare verhouding tot de samenleving' (p. [102])
Titelhoofd 'kevers en bloemen' (p. [102])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'kevers en bloemen' voor het hoofdstuk 'Het belang der gebruikskunsten en hare verhouding tot de samenleving' (p. [102])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'kevers en bloemen' voor het hoofdstuk 'Het belang der gebruikskunsten en hare verhouding tot de samenleving' (p. [102])
Titelhoofd 'kevers en bloemen' (p. [102])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'kevers en bloemen' voor het hoofdstuk 'Het belang der gebruikskunsten en hare verhouding tot de samenleving' (p. [102])

G.W. Dijsselhof, Vignet 'bloemen' aan het slot van het hoofdstuk 'Het belang der gebruikskunsten en hare verhouding tot de samenleving' (p. 113)
Vignet 'bloemen' (p. 113)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'bloemen' aan het slot van het hoofdstuk 'Het belang der gebruikskunsten en hare verhouding tot de samenleving' (p. 113)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'bloemen' aan het slot van het hoofdstuk 'Het belang der gebruikskunsten en hare verhouding tot de samenleving' (p. 113)
Vignet 'bloemen' (p. 113)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'bloemen' aan het slot van het hoofdstuk 'Het belang der gebruikskunsten en hare verhouding tot de samenleving' (p. 113)

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'kikkers met eieren' voor het hoofdstuk 'Kunst en kommercialisme' (p. [114])
Titelhoofd 'kikkers met eieren' (p. [114])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'kikkers met eieren' voor het hoofdstuk 'Kunst en kommercialisme' (p. [114])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'kikkers met eieren' voor het hoofdstuk 'Kunst en kommercialisme' (p. [114])
Titelhoofd 'kikkers met eieren' (p. [114])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'kikkers met eieren' voor het hoofdstuk 'Kunst en kommercialisme' (p. [114])

G.W. Dijsselhof, Vignet 'kikkers' aan het slot van het hoofdstuk 'Kunst en kommercialisme' (p. 130)
Vignet 'kikkers' (p. 130)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'kikkers' aan het slot van het hoofdstuk 'Kunst en kommercialisme' (p. 130)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'kikkers' aan het slot van het hoofdstuk 'Kunst en kommercialisme' (p. 130)
Vignet 'kikkers' (p. 130)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'kikkers' aan het slot van het hoofdstuk 'Kunst en kommercialisme' (p. 130)

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'palingen' voor het hoofdstuk 'Kunst en sociaal-demokratie' (p. [131])
Titelhoofd 'palingen' (p. [131])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'palingen' voor het hoofdstuk 'Kunst en sociaal-demokratie' (p. [131])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'palingen' voor het hoofdstuk 'Kunst en sociaal-demokratie' (p. [131])
Titelhoofd 'palingen' (p. [131])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'palingen' voor het hoofdstuk 'Kunst en sociaal-demokratie' (p. [131])

Vignet 'paling' (p. 145)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'paling' aan het slot van het hoofdstuk 'Kunst en sociaal-demokratie' (p. 145)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'twee steuren' aan het slot van het hoofdstuk 'Nabootsing en expressie in kunst' (p. 157])
Vignet 'twee steuren' (p. 157])

G.W. Dijsselhof, Vignet 'twee steuren' aan het slot van het hoofdstuk 'Nabootsing en expressie in kunst' (p. 157])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'vier steuren' voor het hoofdstuk 'Nabootsing en expressie in kunst' (p. [146])
Titelhoofd 'vier steuren' (p. [146])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'vier steuren' voor het hoofdstuk 'Nabootsing en expressie in kunst' (p. [146])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'vier steuren' voor het hoofdstuk 'Nabootsing en expressie in kunst' (p. [146])
Titelhoofd 'vier steuren' (p. [146])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'vier steuren' voor het hoofdstuk 'Nabootsing en expressie in kunst' (p. [146])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'drie libellen' voor het hoofdstuk 'Kunst en industrie' (p. [158])
Titelhoofd 'drie libellen' (p. [158])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'drie libellen' voor het hoofdstuk 'Kunst en industrie' (p. [158])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'drie libellen' voor het hoofdstuk 'Kunst en industrie' (p. [158])
Titelhoofd 'drie libellen' (p. [158])

G.W. Dijsselhof, Titelhoofd 'drie libellen' voor het hoofdstuk 'Kunst en industrie' (p. [158])

G.W. Dijsselhof, Vignet 'twee libellen' voor het hoofdstuk 'Kunst en industrie' (p. 171)
Vignet 'twee libellen' (p. 171)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'twee libellen' voor het hoofdstuk 'Kunst en industrie' (p. 171)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'twee libellen' voor het hoofdstuk 'Kunst en industrie' (p. 171)
Vignet 'twee libellen' (p. 171)

G.W. Dijsselhof, Vignet 'twee libellen' voor het hoofdstuk 'Kunst en industrie' (p. 171)

Omslag, band, schutblad en houtblokken voor 'Kunst en samenleving'

Volstrekt nieuw voor Nederland in de periode van de jaren negentig van de negentiende eeuw is het door Dijsselhof ontworpen en versierde schutblad voor Kunst en samenleving. Van de uitgave verschenen in papier ingenaaide en (deels) in leer gebonden exemplaren. Het boek werd destijds meteen gewaardeerd. Jan Kalff schreef in het tijdschrift Architectura (december 1898): 'Het eenige boek uit den laatsten tijd, dat mooi was gebonden, d.w.z. dat goed in elkaar zat en goed was versierd, Kunst en samenleving, is toch zeker nu niet minder verkocht dan als het op de gewone manier was behandeld'. Met andere woorden, uitgevers hoefden werkelijk niet langer lelijke banden om mooie boeken te laten zetten.

De band viel ook op bij het Duitse bibliofielentijdschrift Zeitschrift für Bücherfreunde (oktober 1899), dat het omslag heel origineel vond, met 'zahllosen feinen, spitzen Linien'. Ondanks de complexiteit van het ontwerp was het een 'durchaus einheitlichen und logisch gedachten Ornament'. De gebonden exemplaren tonen een ander ontwerp dan de in papier ingenaaide exemplaren. Voor het papieren omslag tekende Dijsselhof pauwenveren die van het voor- naar het achterplat doorlopen. Voor de gebonden editie gebruikte hij motieven van kreeft en krulvaren. De horizontale lijnen zijn een verwijzing naar de bindconstructie.

Papieren omslag, voorzijde, voor Kunst en samenleving (exemplaar Museum Meermanno)
Papieren omslag, voorzijde

Papieren omslag, voorzijde, voor Kunst en samenleving (exemplaar Museum Meermanno)

Papieren omslag, voorzijde, voor Kunst en samenleving (exemplaar Museum Meermanno)
Papieren omslag, voorzijde

Papieren omslag, voorzijde, voor Kunst en samenleving (exemplaar Museum Meermanno)

Achterplat van in (half) leer gebonden exemplaar van Kunst en samenleving (exemplaar Museum Meermanno)
Achterplat van in (half) leer gebonden exemplaar

Achterplat van in (half) leer gebonden exemplaar van Kunst en samenleving (exemplaar Museum Meermanno)

Voorplat van in (half) leer gebonden exemplaar van Kunst en samenleving (exemplaar Museum Meermanno)
Voorplat van in (half) leer gebonden exemplaar

Voorplat van in (half) leer gebonden exemplaar van Kunst en samenleving (exemplaar Museum Meermanno)

Achterplat van in (half) leer gebonden exemplaar van Kunst en samenleving, met zicht op het schutblad achterin
Achterplat van in (half) leer gebonden exemplaar

Achterplat van in (half) leer gebonden exemplaar van Kunst en samenleving, met zicht op het schutblad achterin

Schutblad achterin een in (half) leer gebonden exemplaar van Kunst en samenleving
Schutblad achterin een in (half) leer gebonden exemplaar

Schutblad achterin een in (half) leer gebonden exemplaar van Kunst en samenleving

Schutblad aan binnenzijde voorplat (met ex-libris van Jozelf Forster)

Schutblad aan binnenzijde voorplat (met ex-libris van Jozelf Forster) in Kunst en samenleving

Eerste vrije schutblad in Kunst en samenleving
Eerste vrije schutblad

Eerste vrije schutblad in Kunst en samenleving

Naast een schets voor het omslag (met de titel nog in het Engels) [Gemeentemuseum Den Haag], zijn er ook losse afdrukken van het houtblok bewaard gebleven, net als het houtblok zelf [Museum Meermanno]. Dit betreft het omslag van de ingenaaide exemplaren. Opvallend is dat bij de houtblokken voor Kunst en samenleving ook een blok wordt bewaard voor een niet gebruikt titelhoofd: 'drie zwanen'.

Exemplaren in de KB en Museum Meermanno

De KB bezit een exemplaar van de eerste druk en een van de tweede druk uit 1903. Museum Meermanno bezit drie gewone exemplaren en een exemplaar van de tweede druk; bovendien bezit Museum Meermanno zeven originele houtblokken voor de illustraties, het schutblad en het omslag, en losse afdrukken daarvan. In het Rijksprentenkabinet in Amsterdam en het Gemeentemuseum Den Haag worden schetsen, tekeningen en proefdrukken bewaard.

Het ingekleurde exemplaar van Walter Crane's Kunst en samenleving is bij het afscheid van Leo Voogt als directeur van Museum Meermanno | Huis van het boek in mei 2010 door de Koninklijke Bibliotheek overgedragen aan het museum. Het geschenk is een uitdrukking van de historische verbondenheid en de bijzondere samenwerkingsrelatie tussen beide instellingen.

Houtblok voor het omslag van de ingenaaide editie
Houtblok voor het omslag van de ingenaaide editie

Houtblok voor het omslag van de ingenaaide editie

Houtblok voor het schutblad aan de binnenzijde van de band
Houtblok voor het schutblad aan de binnenzijde van de band

Houtblok voor het schutblad aan de binnenzijde van de band

Houtblok voor het titelhoofd 'kraanvogels' voor de 'Inhoud' (p. [xi])
Houtblok voor het titelhoofd 'kraanvogels' voor de 'Inhoud' (p. [xi])

Houtblok voor het titelhoofd 'kraanvogels' voor de 'Inhoud' (p. [xi])

Houtblok voor het titelhoofd 'spin met spinnenweb' (p. [1])
Houtblok voor het titelhoofd 'spin met spinnenweb' (p. [1])

Houtblok voor het titelhoofd 'spin met spinnenweb' (p. [1])

Houtblok voor het titelhoofd 'uitstelling met boerensieraden' (p. [37])
Houtblok voor het titelhoofd 'uitstelling met boerensieraden' (p. [37])

Houtblok voor het titelhoofd 'uitstelling met boerensieraden' (p. [37])

Houtblok voor het titelhoofd 'zeepaardjes' (p. [41])
Houtblok voor het titelhoofd 'zeepaardjes' (p. [41])

Houtblok voor het titelhoofd 'zeepaardjes' (p. [41])

Houtblok voor het titelhoofd 'kikkers met eieren' voor het hoofdstuk 'Kunst en kommercialisme' (p. [114])
Houtblok voor het titelhoofd 'kikkers met eieren' (p. [114])

Houtblok voor het titelhoofd 'kikkers met eieren' voor het hoofdstuk 'Kunst en kommercialisme' (p. [114])

Houtblok voor het titelhoofd 'palingen' voor het hoofdstuk 'Kunst en sociaal-demokratie' (p. [131])
Houtblok voor het titelhoofd 'palingen' (p. [131])

Houtblok voor het titelhoofd 'palingen' voor het hoofdstuk 'Kunst en sociaal-demokratie' (p. [131])

Niet gebruikt houtblok voor een titelhoofd 'drie zwanen'
Niet gebruikt houtblok voor een titelhoofd 'drie zwanen'

Niet gebruikt houtblok voor een titelhoofd 'drie zwanen'

Afdruk van het houtblok voor een titelhoofd van 'drie zwanen' in Catalogus van de werken uitgegeven door Scheltema & Holkema's Boekhandel te Amsterdam en verzorgd door K. Groesbeek: 1882-januari-1922 (1923)
Afdruk van het houtblok voor een titelhoofd van 'drie zwanen'

Afdruk van het houtblok voor een titelhoofd van 'drie zwanen' in Catalogus van de werken uitgegeven door Scheltema & Holkema's Boekhandel te Amsterdam en verzorgd door K. Groesbeek: 1882-januari-1922 (1923)

Literatuur

Ernst Braches, Nieuwe kunst en het boek. Amsterdam 2003 (vooral p. 292-296)
Ernst Braches, Nieuwe kunst, toegepaste grafiek. Documentatie. Amsterdam, 2006 (vooral p. 388-389 en p. 169)
Yvonne Brentjens, Dwalen door het paradijs. Leven en werk van G.W. Dijsselhof (1866-1924). Zwolle/Den Haag, 2002 (vooral p. 97-103)
Catalogus van de typographische verzameling van Joh. Enschedé en Zonen. Haarlem 1916 (p. 80, nr. 377: 'Romein. Mediaan. (nr. 58)')
Brievenboek en orderboek van Museum Enschedé, Haarlem (HBA 178, fol. 131, ordernummer 1323; HBA 4397, fol. 521, 830, 900, 928)
Paul van Capelleveen, 'De aanwinst: een ingekleurd exemplaar van Walter Crane, Kunst en samenleving uit 1893', in: Bulletin Vereniging van Nederlandse Kunsthistorici, 21 (2010) 2, p. 3