Chassidische legenden

Geschenk van A.J. Eschauzier
Verwerving: 2002
Datering: 1943-1944
Formaat: 51 x 35 cm.
Aanvraagnummer: KW GW X100091

In 1995 organiseerde de Koninklijke Bibliotheek een tentoonstelling over clandestien drukwerk uit de Tweede Wereldoorlog, Het verborgen woord. Het was een keuze uit de verzameling van Hans Eschauzier, de erevoorzitter van de Vereniging Vrienden van de Koninklijke Bibliotheek, die zich discreet presenteerde als ‘de verzamelaar’. Tot de hoogtepunten op die expositie behoorde een indrukwekkende verzameling uitgaven van De Blauwe Schuit, gedrukt door de Groningse kunstenaar en drukker Hendrik Nicolaas Werkman. De belangrijkste uitgave ontbrak helaas: de* Chassidische legenden*.

Deze serie van twee suites van elke tien prenten vormt het absolute hoogtepunt in het oeuvre van Werkman en geldt als een van de mooiste grafische producten van de twintigste eeuw. Onder uiterst moeilijke omstandigheden voltooide Werkman in december 1943 de tweede suite met gebruikmaking van diverse druktechnieken, waarbinnen de door hem tot technische perfectie gebrachte sjabloontechniek een dominante plaats inneemt. Hoewel elke prent in een oplage van twintig exemplaren werd vervaardigd, vertonen ze door het sterk handmatige karakter van het drukprocedé toch telkens verschillen.

Zij vormen illustraties bij de door Martin Buber verzamelde volksvertellingen rond de rabbijn Ba’al Shem Tov (Meester van de goede naam), die de Oost-Europese joden in hun ellendige omstandigheden troost en religieuze inspiratie boden.
Voor een echte Werkmanverzamelaar vormen de Chassidische legenden het sluitstuk van de collectie. Niet alleen door de zeldzaamheid, maar vooral door de suggestieve kracht van de prenten en het verhaal achter de totstandkoming in die dramatische oorlogstijd. Op verdenking van clandestiene activiteiten werd Werkman door de Duitsers opgepakt en zonder vorm van proces in april 1945 gefusilleerd.
Het was voor Eschauzier een bijzonder moment toen hij het exemplaar van de laatste nog levende ‘schipper’ vavn De Blauwe Schuit, Ate Zuithoff, kon kopen. Vervolgens deed hij iets waar een verzamelaar maar zelden toe overgaat: in de overtuiging dat zo’n kunstwerk te mooi en te belangrijk is om een verborgen bestaan in een privéverzameling te leiden, schonk hij het aan de Koninklijke Bibliotheek, die daarmee de enige Nederlandse bibliotheek is die over een compleet exemplaar beschikt. (KT)

Literatuur

Hans van Straten, Hendrik Nicolaas Werkman. De drukker van het paradijs. 3e herz. en verm. dr. Amsterdam 1980.
Ate Zuithoff, Hendrik Werkman en de Blauwe Schuit. Herinneringen van een schipper. Utrecht 1995.