De Blauwe Schuit: Het jaar 1572

In november 1940, het eerste oorlogsjaar, kwamen de uitgevers van De Blauwe Schuit - Henkels, Zuithoff en Buning - voor het eerst bij elkaar. Buning suggereerde het gedicht 'Het jaar 1572' van Martinus Nijhoff te laten drukken.

Het gedicht paste perfect bij het voornemen van uitgeverij De Blauwe Schuit om hun vrienden een hart onder de riem te steken. Het verwees naar de Tachtigjarige Oorlog, het verzet tegen de Spaanse overheerser in de zestiende eeuw én naar het koningshuis. Beide aspecten kregen nu een dubbele betekenis: verzet tegen de Duitse overheerser en een aan Oranje gerelateerde vaderlandsliefde.

M. Nijhoff, Het jaar 1572 (1941)
M. Nijhoff, Het jaar 1572 (1941), houtsneden van Jan Wiegers (voorzijde)

M. Nijhoff, Het jaar 1572 (1941)

M. Nijhoff, Het jaar 1572 (1941)
M. Nijhoff, Het jaar 1572 (1941) (voorzijde)

M. Nijhoff, Het jaar 1572 (1941)

M. Nijhoff, Het jaar 1572 (1941: tweede druk)
M. Nijhoff, Het jaar 1572 (1941: tweede druk), houtsneden van Jan Wiegers (voorzijde)

M. Nijhoff, Het jaar 1572 (1941: tweede druk), houtsneden van Jan Wiegers (voorzijde)

M. Nijhoff, Het jaar 1572 (1941: tweede druk)
M. Nijhoff, Het jaar 1572 (1941: tweede druk) (achterzijde)

M. Nijhoff, Het jaar 1572 (1941: tweede druk) (achterzijde)

Alle uitgaven van De Blauwe Schuit werden gedrukt door H.N. Werkman, maar deze eerste werd nog niet door hem geïllustreerd. De houtsneden ervoor zijn gemaakt door de kunstenaar Jan Wiegers, die net als Werkman lid was van de Groninger kunstenaarsvereniging De Ploeg.

Houtsneden van Jan Wiegers

Ate Zuithoff kende de kunstenaar Wiegers en op 31 november 1940 vroeg hij hem om een houtsnede voor bij het gedicht. Op 2 december antwoordde Wiegers dat hij dat graag zou doen. Hij waarschuwde dat het in hout snijden natuurlijk een paar dagen zou gaan kosten en om een betere illustratie te maken vroeg hij om een proefdruk van het gedicht. Zuithoff en Henkels hadden besloten het blad, een rijmprent, te laten drukken door Werkman. Die stuurde pas op 19 december een drukproef aan Henkels en één aan Wiegers. Het uitstel had te maken met tijdgebrek, schreef Werkman: 'Het was zoo druk en het daglicht zoo kort'.

Op de laatste dag van het jaar 1940 was de als nieuwjaarswens bedoelde uitgave nog niet klaar. Wel was het zetsel inmiddels gecorrigeerd en had Werkman de teksten gedrukt, maar de houtsnede nog niet. De houtblokken lagen nog bij Wiegers in Amsterdam. Maar op 3 januari 1941 kwamen ze per post aan en drukte Werkman een proef voor Henkels. Op 24 januari stuurde hij de rekening voor het drukwerk.

M. Nijhoff, Het jaar 1572 (1941) (eerste uitgave: houtsnede)

M. Nijhoff, Het jaar 1572 (1941) (eerste uitgave: houtsnede)

Wiegers illustreerde de regel 'zes ruiters om een kermiswagen'. De afbeelding is door kenners omschreven als 'een passende, ietwat traditionele houtsnede'. Te zien is een scène uit de Tachtigjarige Oorlog: het beleg van Kampen door de Geuzen onder leiding van Willem IV van den Bergh, een zwager van Willem van Oranje in augustus 1572. Het gedicht gaat over de verwarrende situatie in de oorlog en begint alsof er een weerbericht gaat volgen: 'Het had dien winter tot in Maart gevroren.' Typisch voor Nijhoff om zo'n dagelijkse opmerking als dichtregel in te zetten.

'Het jaar 1572' was geen nieuw gedicht. Het was door Nijhoff begin jaren dertig begonnen voor een 'Willem van Oranje'-nummer van het tijdschrift De Gids, maar hij had het niet op tijd klaar. Hij publiceerde het daarom in 1934 in een krant bij de 25ste verjaardag van prinses Juliana (Utrechts Dagblad, 26 april 1934).