De Blauwe Schuit: Die Predigt des neuen Jahrs

De tweede uitgave van De Blauwe Schuit was de eerste met de karakteristieke illustratie van H.N. Werkman. De tekst ervan was van de Duitse theoloog Martin Buber. Predikant Henkels, die in 1931 een lezing van de auteur had bijgewoond, had deze tekst gesuggereerd.

Mystieke tekst van Martin Buber

Het is de eerste van vijf Blauwe Schuit-uitgaven met werk van Buber, en tevens de eerste die met de keuze voor een mystieke chassidische tekst de kant van de bedreigde joodse gemeenschap koos. Werkman maakte in 1936 al een eigen uitgave met een joods thema: Pesach 1936. Daarvan bestaan maar enkele exemplaren. In 1940 gaf Henkels hem het boekje van Buber, Die Legenden der Baalschem (1907), te leen. Hiervan was een Nederlandse vertaling verschenen in 1927: De legende van den Baalsjém. Gekozen werd voor de legende 'Die Predigt des neuen Jahrs'.

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941)
Voorzijde omslag

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941)

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941)
Binnenzijde omslag en blad 1

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941)

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941)
Blad 2 en 3

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941)

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941)
Blad 4 en blad 1 van bijlage

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941)

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941)
Bijlage, blad 2 en 3

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941)

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941)
Bijlage, blad 4 en binnenzijde achteromslag

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941)

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941)
Achterzijde omslag

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941)

Werkmans beelden bij de tekst

De verhalen van Buber fascineerden Werkman, die er al lezend vele schetsen bij maakte. Op 17 februari 1941 schreef hij dat het omslag nog wilde lukken, maar dat de legenden hem 'prachtige beelden' opleverden. Op 17 maart was het omslag wel helemaal klaar: 'Klaar met het drukken van de omslagen zie ik er nu uit als een blauwverver, die blauwe inkt is haast niet van de handen te verwijderen'.

Begin maart was Werkman bezig aan de tekst, op 6 maart drukte hij de tekst met het colofon in proef, op 21 maart ontving Henkels zijn deel van de oplage, namelijk 20 exemplaren. Henkels betaalde de rekening nog voordat Werkman die eind april verstuurde.

De Blauwe Schuit-uitgave is geen vertaling; de legende is in het Duits afgedrukt op groot formaat geel papier. De Nederlandse toelichting door Henkels is op een veel kleiner formaat gedrukt op wit papier en daarachter ingeplakt. De voorzijde van het omslag is door Werkman geïllustreerd. De toelichting eindigt met een paar regels over de werkwijze van Werkman, die voor illustraties in gedrukte boeken ongebruikelijk was. Reproducties waren er op gericht om in elk exemplaar exact hetzelfde plaatje te tonen, maar zo werkte Werkman niet. Hij manifesteerde zich hier als drukker/kunstenaar, die varieerde op een thema: elk omslag was anders en uniek.

De afbeelding op het omslag

Volgens de toelichting van Henkels stelt het omslag 'het visioen van een Oostjoodsch Ghetto' voor, waarin 'het blauw van den nacht' en 'het koude wit van het maanlicht' overheersen. Afgebeeld zijn scheve huizen, bochtige straatjes en een dichte bebouwing. En, aldus Henkels: 'Heel het Ghetto droomt in dezen nacht zijn verwachting van Maschiach, bevrijder en verlosser van zijn volk...' Henkels herinnerde Werkman er in juni 1942 aan dat hij het omslag baseerde op een litho van het 'ghetto' door Hugo Steiner-Prag bij Gustav Meyrinks roman Der Golem. Werkman had daarvan een 'metaphysisch' bedoelde bewerking gemaakt.

De techniek van Werkman

In de toelichting schreef Henkels: 'De teekening werd voor elk exemplaar met de hand vervaardigd, dus niet volgens eenig mechanisch drukprocédé. De hierbij gevolgde techniek werd door H.N. Werkman uitgevonden en in jarenlange studie en proefneming ontwikkeld en wordt door niemand anders ter wereld toegepast. Dientengevolge draagt elk exemplaar van het omslag een individueel karakter.'

Toelichting bij Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941)

Toelichting (detail) bij Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941)

Het individuele karakter van elk omslag kan alleen bepaald worden door verschillende exemplaren naast elkaar te tonen. De verschillen zijn opvallend.

Hoe maakte Werkman de omslagillustratie?

Het omslag in een in blauwe verf uitgevoerde 'tekening' op bruin pakpapier. Voor de torens die afsteken tegen de nachtelijke hemel maakte Werkman sjablonen; misschien wel een nieuwe sjabloon voor elk exemplaar. De vlakken op de voorgrond zijn gemaakt met de inktroller, de strepen zijn 'getekend' met de zijkant van de inktroller. Gesuggereerd is dat andere, ijlere vormen, zijn gestempeld, of afgedrukt met een vel ingeïnkt papier of karton. In sommige exemplaren is rechtsonder een heuvel afgebeeld, in andere exenplaren ontbreekt die en is de voorgrond moeilijker te duiden.

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941)
Exemplaar Koninklijke Biblitoheek

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941)

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941): proef-exemplaar (Museum Meermanno)
Proef-exemplaar Museum Meermanno

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941): proef-exemplaar (Museum Meermanno)

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941): (scan: Antiquariaat André Swertz)
Exemplaar Antiquariaat André Swertz

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941): (scan: Antiquariaat André Swertz)

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941): (Stedelijk Museum)
Exemplaar Stedelijk Museum Amsterdam

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941): (Stedelijk Museum)

Proeven voor de uitgave

Van de uitgave is in de collectie van Museum Meermanno een proef bewaard. Die bevat het omslag met daarin twee losse gevouwen katernen van vier pagina's. Beide zijn op het gele papier gedrukt dat ook voor de latere uitgave is gedrukt. Op beide vouwbladen is alleen de eerste pagina bedrukt, met de titel en drie alinea's van de hoofdtekst. Ze staan in het eerste vouwblad bovenaan de pagina, en in het tweede op dezelfde hoogte als in de definitieve uitgave. Het eerste is onregelmatig gedrukt. Waarschijnlijk komen deze proeven uit het bezit van Henkels: hij ontving op 21 maart 1941 behalve zijn aandeel van 20 exemplaren (één derde van de oplage) ook 'de drukproeven (in het proefomslag)'. Maar hij kreeg ook 'de overgeschoten vellen met olie- en vingervlekken' en de 'overgeschoten minder geslaagde omslagen'.

Martin Buber, *Die Predigt des neuen Jahrs* (1941): proef-exemplaar: voorzijde omslag (Museum Meermanno)
Proef: voorzijde omslag

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941): proef-exemplaar: voorzijde omslag (Museum Meermanno)

Martin Buber, *Die Predigt des neuen Jahrs* (1941): proef-exemplaar: binnenzijde voor omslag + blad 1 (Museum Meermanno)
Proef: binnenzijde vooromslag, blad 1, pagina 1

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941): proef-exemplaar: binnenzijde vooromslag + blad 1, pagina 1 (Museum Meermanno)

Martin Buber, *Die Predigt des neuen Jahrs* (1941): proef-exemplaar: blad 1, pagina 2-3 (Museum Meermanno)
Proef: blad 1, pagina 2-3

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941): proef-exemplaar: blad 1, pagina 2-3 (Museum Meermanno)

Martin Buber, *Die Predigt des neuen Jahrs* (1941): proef-exemplaar: blad 1, pagina 4 + blad 2, pagina 1 (Museum Meermanno)
Proef: blad 1, pagina 4 + blad 2, pagina 1

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941): proef-exemplaar: blad 1, pagina 4 + blad 2, pagina 1 (Museum Meermanno)

Martin Buber, *Die Predigt des neuen Jahrs* (1941): proef-exemplaar: blad 2, pagina 2-3 (Museum Meermanno)
Proef: blad 2, pagina 2-3

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941): proef-exemplaar: blad 2, pagina 2-3 (Museum Meermanno)

Martin Buber, *Die Predigt des neuen Jahrs* (1941): proef-exemplaar: blad 2, pagina 4 + binnenzijde achteromslag (Museum Meermanno)
Proef: blad 2, pagina 4 + binnenzijde achteromslag

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941): proef-exemplaar: blad 2, pagina 4 + binnenzijde achteromslag (Museum Meermanno)

Martin Buber, *Die Predigt des neuen Jahrs* (1941): proef-exemplaar: achterzijde omslag (Museum Meermanno)
Proef: achterzijde omslag

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941): proef-exemplaar: achterzijde omslag (Museum Meermanno)

Er is in de collectie van de Koninklijke Bibliotheek ook een proef bewaard van de 'Korte toelichting bij tekst en omslag'. Het zetsel is grotendeels gelijk aan de definitieve uitgave, maar er zijn 12 correcties in potlood en inkt aangebracht. Ze verbeteren typische slordigheden, zoals een herhaald woord, verkeerde letter, vergeten letters en teveel spaties. Ook zijn er enkele vergeten of nu toegevoegde komma's aangegeven.

Na de correctie slopen er andere foutjes in. In de proef komt geen gerezen wit voor (een zwart blokje tussen de woorden), maar in de voltooide uitgave wel. Namelijk op pagina 2, regel 9 van boven, tussen 'der' en 'bevrijding'. Dat had kunnen worden voorkomen.

Martin Buber, *Die Predigt des neuen Jahrs* (1941): proef van toelichting, pagina 1 (Koninklijke Bibliotheek)
Proef van toelichting: pagina 1

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941): proef van toelichting, pagina 1 (Koninklijke Bibliotheek)

Martin Buber, *Die Predigt des neuen Jahrs* (1941): proef van toelichting, pagina 2 (Koninklijke Bibliotheek)
Proef van toelichting: pagina 2

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941): proef van toelichting, pagina 2 (Koninklijke Bibliotheek)

Martin Buber, *Die Predigt des neuen Jahrs* (1941): proef van toelichting, pagina 3 (Koninklijke Bibliotheek)
Proef van toelichting: pagina 3

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941): proef van toelichting, pagina 3 (Koninklijke Bibliotheek)

Martin Buber, *Die Predigt des neuen Jahrs* (1941): proef van toelichting, pagina 1: detail (Koninklijke Bibliotheek)
Proef van toelichting: correctie op pagina 1

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941): proef van toelichting, pagina 1: detail (Koninklijke Bibliotheek)

Martin Buber, *Die Predigt des neuen Jahrs* (1941): toelichting (Koninklijke Bibliotheek)
Gerezen wit in toelichting

Martin Buber, Die Predigt des neuen Jahrs (1941): toelichting (Koninklijke Bibliotheek)